Topuk Kanı Zorunlu mu? Red Formu, İkinci Topuk Kanı, Cezası ve Mahkeme Tedbiri

Topuk kanı ne zaman alınır?

Topuk kanı, Sağlık Bakanlığının Ulusal Yenidoğan Tarama Programı kapsamında alınır. Bakanlığın aydınlatma ve red formuna göre örnek altı hastalık için incelenir: spinal müsküler atrofi (SMA), fenilketonüri, doğumsal hipotiroidi, biyotinidaz eksikliği, kistik fibrozis ve konjenital adrenal hiperplazi. Test için aileden ücret istenmez; örnekler Ankara ve İstanbul'daki Bakanlık laboratuvarlarında incelenir, kurum dışına çıkarılmaz ve sonuçlar üçüncü kişilerle paylaşılmaz.

Aynı forma göre bebekten iki ayrı örnek alınır: biri hastaneden taburcu olmadan, diğeri ilk hafta içinde. Bakanlığın broşürü, ikinci örneğin doğumdan sonraki 3.-5. günde aile hekiminde alınmasını ister. Bu yüzden ret iki yerde gündeme gelir: doğumhanede ve aile sağlığı merkezinde. Doğumhanedeki K vitamini ve hepatit B aşısı reddi için bkz. K vitamini ve hepatit B reddi.

Anayasa Mahkemesi ilk örneğin kanuni dayanağını 3359 sayılı Sağlık Hizmetleri Temel Kanunu'nda buldu: kanun yeni doğanların metabolizma hastalıkları için gerekli testlerden geçirilmesini öngörür (m. 3/1-l; Muhammed Ali Bayram, B. No: 2014/4077, 29.6.2016, §§ 89-91). Aşıyla aradaki fark buradadır; çocukluk aşıları için Mahkeme böyle bir kanuni dayanak bulmadı (bkz. çocuk aşısı ve topuk kanı zorunlu mu).

Red formu ve "cezai sorumluluk" cümlesi

Çocuğa yapılacak her tıbbi müdahale için velinin izni gerekir (Hasta Hakları Yönetmeliği m. 24). Veli reddederse sağlık personeli, uygulamanın yapılmamasından doğacak sonuçları anlatır ve bunu gösteren yazılı bir belge alır (m. 25). Topuk kanında bu belge Bakanlığın formudur. Formu aile hekimliği birimi ya da hastane doldurur; veli formu ayrıca getirmez.

Formun sonunda velinin işaretleyip imzalayacağı bir beyan var. Veli, bilgilendirildiğini ve sorularının cevaplandığını, buna rağmen örneğin alınmasına izin vermediğini yazar ve şunu ekler: bebeği için ortaya çıkabilecek olumsuz sonuçlarla ilgili "hukuki ve cezai tüm sorumluluğu" kabul ediyor.

• Bu cümle bir suç yaratmaz. Suç ve ceza ancak kanunla konur (Anayasa m. 38/1; Türk Ceza Kanunu m. 2/1). Bir sağlık formundaki beyan, kanunun suç saymadığı bir davranışı suç hâline getiremez. Cümle velinin reddin sonuçları konusunda uyarıldığını kayda geçirir.
• İmzalamamak da mümkündür. Veli formu imzalamak istemezse hekim ve sağlık çalışanı formdaki ayrı bölümü doldurur: kişi bilgilendirildiği hâlde hem örnek alınmasını hem tutanağı imzalamayı reddetmiştir.
• Ret, sonraki başvurularda aleyhe kullanılamaz. Tedaviyi reddetme hakkının kullanılması, kişinin sağlık kuruluşuna tekrar başvurduğunda aleyhine kullanılamaz (Hasta Hakları Yönetmeliği m. 25).

Aile sağlığı merkezinde aşı için doldurulan formlar ve imzadan imtina için ayrıntı aşı reddi formu ve tutanağı yazısında.

İkinci topuk kanı

Ailelerin en çok tartıştığı soru, hastanede örnek alındıktan sonra aile hekiminin neden ikinci kez kan istediğidir. Cevap, hangi dönemde doğulduğuna göre değişiyor:

• Bugünkü uygulama. Bakanlığın formu, taburcu olmadan ve ilk hafta içinde "iki farklı kan örneği" alındığını; kan miktarının yetersizliği ya da şüpheli sonuç gibi nedenlerle daha fazla örnek gerekebileceğini söylüyor. İkinci örnek artık programın olağan bir parçası.
• Anayasa Mahkemesinin 2023 kararı. Uğur Ali Naki Yüreğiçatal dosyasında hastanede örnek alınmış, aile sağlığı merkezi 2020'de ikinci örnek isteyince ebeveyn reddetmişti. O dönemde uygulanan 2014/7 sayılı Genelge, 48 saatlik beslenmeden sonra usulüne uygun alınmış örnekten sonra tekrar örnek alınmamasını öngörüyordu. Mahkemeler tekrarın gerekip gerekmediğini araştırmadan ve çocuğun neden yararına olduğunu açıklamadan tedbir vermişti; Anayasa Mahkemesi ihlal kararı verdi (B. No: 2020/22948, 19.12.2023, §§ 33-35).

Kararın bugüne taşıdığı kural şu: tekrar örnek için tedbir istenirse mahkeme, tekrarın neden çocuğun üstün yararına olduğunu açıkça göstermek zorundadır (§ 34). İkinci örneği reddeden veli, hastanede örneğin ne zaman alındığını ve sonucunu belgeleriyle dosyaya koyar; mahkemeden tekrarın hangi düzenlemeye ve hangi tıbbi gerekçeye dayandığını açıklamasını ister.

Cezası var mı?

15.10.2026 itibarıyla topuk kanını reddeden veliyi cezalandıran bir kanun hükmü yok. İnternette dolaşan "hapis cezası" bilgisinin kaynağı bir kanun teklifi:

• 2024 teklifi. 22 Kasım 2024'te TBMM Başkanlığına sunulan teklif (esas no. 2/2713), 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu'na bir ek madde eklenmesini öneriyordu: doğumu izleyen 2-5 gün içinde topuk kanı alınması zorunlu olacak, velinin rızası aranmayacak ve taramayı reddederek ya da ihmal ederek engelleyen kişi iki aydan bir yıla kadar hapisle cezalandırılacaktı. Teklif 15.10.2026 itibarıyla Sağlık, Aile, Çalışma ve Sosyal İşler Komisyonunda bekliyor ve kanunlaşmadı; 1593 sayılı Kanun'un bugünkü metninde topuk kanına ilişkin bir hüküm yok. Meclisteki aşı teklifleri zorunlu aşı yasası yazısında.
• Tazyik hapsi. 2026'da yürürlüğe giren değişiklik reddi değil, mahkeme kararına uymamayı yaptırıma bağladı. Çocuk mahkemesi sağlık tedbiri kararı vermişse ve veli bu kararın gereklerine aykırı davranırsa çocuk hâkimi 3 ila 10 gün tazyik hapsi verebilir (5395 sayılı Kanun m. 45/5; 7593 sayılı Kanun, RG 18.8.2026).

Uygulamada Adana'da 2025'te savcılık, topuk kanını reddeden baba hakkında TCK 233'ten takipsizlik verdi ama dosyayı Kabahatler Kanunu'nun 32. maddesine göre idari para cezası için il sağlık müdürlüğüne gönderdi. Ayrıntı ve itiraz yolu: topuk kanı vermemek suç mu.

Reddin ardından: sağlık tedbiri

Anayasa Mahkemesine gelen dosyalarda süreç aynı biçimde ilerledi: aile sağlığı merkezi reddi tutanağa bağladı, il sağlık müdürlüğü durumu aile ve sosyal hizmetler il müdürlüğüne bildirdi, bu müdürlük de çocuk mahkemesinden sağlık tedbiri istedi (5395 sayılı Kanun m. 5/1-d; Abdullah Tarık Kotay, B. No: 2021/1876, 6.6.2024, §§ 2-4).

İlk örnek için verilen tedbirlerde Anayasa Mahkemesi ihlal görmedi. Tarama, geri dönüşü olmayan zararları önlemeyi amaçlıyordu ve işlemin çocuğun sağlığına olumsuz etkisine ilişkin bir bulgu yoktu (Muhammed Ali Bayram, §§ 95-100). Abdullah Tarık Kotay dosyasında ise salgın döneminde sağlık kuruluşuna gitme riskine ilişkin iddia, itiraz aşamasında ileri sürülmediği ve somut verilere dayanmadığı için dikkate alınmadı (§§ 13-18).

Bu yüzden veli, çocuğun sağlığına ilişkin özel bir gerekçesi varsa bunu tedbir kararına itiraz ederken ve tıbbi belgeleriyle ileri sürer. Tebligattan itiraz süresine ve tazyik hapsine kadar sürecin adımları sağlık tedbiri davası yazısında.