Topuk Kanı Sonucu Nereden Öğrenilir, Yanlış Çıkar mı? Pozitif Sonuç, Sevk Red Formu ve Taramada Hata Olursa Tazminat

Sonuç nasıl bildirilir, haber gelmezse?

• Şüphe varsa aileye ulaşılır. Sağlık Bakanlığının broşürüne göre tarama sonucunda hastalık şüphesi saptanırsa ilgili sağlık personeli aileye ulaşır; bazı bebeklerden doğrulama için tekrar kan istenir. Bakanlığın halk eğitimi belgesi, aileye ulaşılabilmesi için örnek kâğıdındaki iletişim bilgilerinin doğru olmasını ister.
• Aile sorabilir. Sonucu bebeğin kayıtlı olduğu aile hekiminden sormak mümkündür; ebeveyn çocuğun sağlık kayıtlarına e-Nabız üzerinden onay gerekmeden erişir (Kişisel Sağlık Verileri Hakkında Yönetmelik m. 8/1).
• Haber gelmemesi yeterli güvence değil. Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun incelediği dosyada sağlık ocağında alınan kanın üzerinde çalışılmadığı, laboratuvara girişinin bulunmadığı anlaşıldı; çocuğu izleyen hekim sonuç dönmediği için sorun olmadığını varsaymıştı (20.11.2024, E.2024/144, K.2024/565). Veli, örneğin incelendiğini ve sonucun kayda geçtiğini aile hekiminden teyit eder.

Kanın nereye gönderildiği ve saklanıp saklanmadığı: topuk kanı saklanıyor mu.

Sonuç pozitif çıkarsa: sevk

Sağlık Bakanlığının Yenidoğan Tarama Programı Sevk Aydınlatma ve Red Formu bu aşamada kullanılır. Formda il sağlık müdürlüğü, aile hekimliği birimi, bebeğin ve ana babanın bilgileri ile şüpheli bulunan hastalık (fenilketonüri, doğumsal hipotiroidi, biyotinidaz eksikliği, kistik fibrozis, konjenital adrenal hiperplazi ya da SMA) yazılır. Form şunları söyler:

• Pozitif tarama sonucu bir hastalık şüphesidir, kesin tanı değildir; tarama testi pozitif olan bebeğe mutlaka ileri incelemeler yapılmalı ve hasta olup olmadığı anlaşılmalıdır.
• Hastalıkların birçoğu zamanla ilerleyici ve geri dönüşümsüz zararlar verebildiği için inceleme bir an önce yapılmalıdır.
• Bebeğin ileri tetkik, tanı ve tedavisi için gideceği klinik formda yazılıdır.

Sevki reddetmek

• Ret beyanı. Bebeği kliniğe götürmeyi kabul etmeyen veli, formdaki beyanı işaretleyip imzalar: bilgilendirildiğini, buna rağmen bebeği kliniğe götürmeyi kabul etmediğini ve "hukuki ve cezai tüm sorumluluğu" kabul ettiğini yazar. Bu cümle, tarama red formundaki aynı cümle gibi kendi başına bir suç yaratmaz; suç ve ceza ancak kanunla konur (topuk kanı vermemek suç mu).
• İmzadan kaçınma. Veli formu imzalamazsa sağlık çalışanı ve hekim, kişinin bilgilendirildiği hâlde bebeği kliniğe götürmeyi ve tutanağı imzalamayı reddettiğini formdaki ayrı bölümde imzalarıyla tespit eder.
• Hukukî çerçeve. Veli tedaviyi reddedebilir ve ret yazılı belgeyle kayda geçer; ret sonraki başvurularda aleyhine kullanılamaz (Hasta Hakları Yönetmeliği m. 25). Veli izin vermez ve müdahale tıbben gerekliyse müdahale mahkeme kararına bağlıdır (m. 24).
• Mahkeme. 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu'ndaki sağlık tedbiri, çocuğun fiziksel ve ruhsal sağlığının korunması ve tedavisi için gerekli tıbbi bakıma yönelir (m. 5/1-d); sulh hukuk mahkemesi de menfaat çatışmasında temsil kayyımı atayabilir. Sevk reddine özgü yayımlanmış bir karar bulunamadı; tarama reddinde izlenen yollar için bkz. topuk kanı mahkeme kararları ve topuk kanı ve kayyum.

Taramada hata: Yargıtay kararları

Bulunan Yargıtay tazminat kararlarının hepsi fenilketonüriye (FKÜ) ilişkindi: tanı gecikince çocukta kalıcı zihinsel ve gelişimsel zarar doğdu.

Kararlardan çıkan üç kural:

1. Sonucu bildiren kuruluş sorumludur. Örneği alıp laboratuvara gönderen ve sonucu aileye bildiren özel hastane, laboratuvar seçiminde gerekli özeni göstermek ve bildirdiği sonuçtan sorumludur; aile yalnız hastaneyle muhatap olmuştur (13. HD, 2014).
2. İspat yükü kuruluştadır. Kanı alıp tarama testine gönderdiğini sağlık kuruluşu ispat eder; ispat edemezse sorumludur (3. HD, 2025). O dosyada il sağlık müdürlüğünün incelemesi de kanın teslim edilmediğini saptamıştı.
3. Kusur uzman heyetle belirlenir. Mahkeme, doğum tarihinde yürürlükte olan Bakanlık genelgelerine uyulup uyulmadığını, geç tanının etkisini ve hekimin gelişim bulgularını fark edip sevk etmesi gerekip gerekmediğini itirazları karşılayan bir uzman bilirkişi heyetine inceletir (HGK, 2024; 13. HD, 2019). Hekim hastane bünyesinde çalışırken hastane, hastaneden ayrılıp kendi muayenehanesinde izlemeye devam ettiği dönemde ise hekim vekâlet hükümlerine göre sorumludur (HGK, 2024, § 26).

Tazminat davası: nerede, ne zaman, hangi belgelerle?

• Kamu kuruluşu. Hata devlet hastanesinde, aile sağlığı merkezinde ya da Bakanlık laboratuvarında olduysa tazminat idareden istenir. Zarar gören, zararı öğrendiği tarihten itibaren bir yıl ve her hâlde eylemden itibaren beş yıl içinde idareye başvurur; başvuru reddedilir ya da süresinde cevaplanmazsa idare mahkemesinde tam yargı davası açar (2577 sayılı Kanun m. 13). Aynı yol aşı zararında da geçerlidir: aşı hasarında tazminat.
• Özel hastane ve hekim. Dava adli yargıda açılır; Yargıtayın incelediği dosyalar asliye hukuk mahkemelerinde görüldü ve sorumluluk hastaneyle kurulan sözleşmedeki özen borcuna dayandırıldı. Yargıtay dosyalarında davalılar zamanaşımı savunması yaptı; bu yüzden zarar öğrenilir öğrenilmez hukukî süreç başlatılır.
• Belgeler. Doğum kayıtları; topuk kanı örnek kâğıdı ve varsa kabul ya da ret formu; e-Nabız kayıtları; aile hekimi izlem kayıtları; tanının konulduğu kliniğin raporları; il sağlık müdürlüğüne başvurulduysa onun inceleme dosyası. Kusur sorusu teknik olduğu için mahkemenin itirazları karşılayan bir bilirkişi raporu alması istenir.