Çocuk Aşısı ve Topuk Kanı Zorunlu mu? Aşı Reddi, Sağlık Tedbiri ve Anayasa Mahkemesi Kararları

Aşı veya topuk kanı reddedilince ne olur?

Kararlara yansıyan uygulamada aile sağlığı merkezi ebeveynin reddini tutanağa bağlar (formun içeriği ve imzadan imtina için bkz. aşı reddi formu ve tutanağı); il sağlık müdürlüğü durumu aile ve sosyal hizmetler il müdürlüğüne bildirir. Bu müdürlük, 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu'nun 5. maddesinin birinci fıkrasının (d) bendindeki sağlık tedbirine dayanarak çocuk mahkemesinden karar ister. Mahkemeler, ebeveynin aydınlatıldığı hâlde haklı bir sebep olmadan tıbbi müdahaleye karşı çıkmasının çocuğun üstün yararına açıkça aykırı olduğu durumlarda rıza aranmayacağını kabul ederek tedbire hükmediyor (Abdullah Tarık Kotay, §§ 2-4). Anayasa Mahkemesi bu kararları Anayasa'nın 17. maddesindeki kişinin maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkı kapsamında inceliyor.

18 Ağustos 2026'dan bu yana tedbirin yaptırımı var. 7593 sayılı Kanun'un 14. maddesi 5395 sayılı Kanun'un 45. maddesini değiştirdi (RG 18.8.2026, sayı 33344). Tedbir kararını yerine getiren kurum gerekirse kolluktan yardım isteyebilir (m. 45/3). Çocuk hakkındaki tedbir kararının gereklerine aykırı hareket eden ana, baba, vasi veya bakımından sorumlu kişiye çocuk hâkimi 3 ila 10 gün tazyik hapsi verebilir (m. 45/5). Değişiklik aşıyı zorunlu kılmadı; mahkemenin verdiği tedbir kararına uymamayı yaptırıma bağladı. Bu nedenle ebeveyn, kanuni dayanak itirazını tedbir kararı kesinleşmeden, iki haftalık itiraz süresi içinde ileri sürer (5395 s. K. m. 14; CMK m. 268).

Anayasa Mahkemesi kararları

Aşı: kanuni dayanak sorunu

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu Halime Sare Aysal [GK] (B. No: 2013/1789, 11.11.2015) kararında, ebeveynin karşı çıkmasına rağmen bebeğe aşı yapılması için verilen sağlık tedbirinin kanunilik şartını sağlamadığına karar verdi. Mahkemenin sonraki kararlarda tekrarladığı gerekçe şöyledir (Muhammed Ali Bayram, §§ 76-82):

• 5395 sayılı Kanun'un sağlık tedbirine ilişkin hükümleri, aşı müdahalesinin dayanağı olacak öngörülebilirlikte değildir.
• 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu yalnızca çiçek aşısını mecburi tutar (m. 88-94). Kanun'un 72. maddesindeki aşı tedbiri, 57. maddede sayılan hastalıklardan birinin ortaya çıkması veya bundan şüphelenilmesi hâline ilişkindir.
• Genel bağışıklama takvimi Bakanlık genelgesiyle uygulanmaktadır; temel bir hakkı sınırlayan genel ve zorunlu aşı uygulamasına dayanak olacak bir kanun hükmü yoktur.

Kanunilik şartı sağlanmadığı için Mahkeme müdahalenin gerekli ve ölçülü olup olmadığını ayrıca incelemedi. Aynı sonuca Kızılsu (B. No: 2013/7246, 23.3.2016) ve Muhammed Ali Bayram (B. No: 2014/4077, 29.6.2016) kararlarında da ulaşıldı ve dosyalar yeniden yargılama için çocuk mahkemelerine gönderildi.

Kızamık aşısı olduğu hâlde kızamığa bağlı olarak ortaya çıkan bir hastalık (SSPE gibi) nedeniyle ölen veya sakat kalan çocuklar için açılan tazminat davalarına ilişkin başvurular ise farklı bir konudur; Mahkeme bu dosyalarda yaşam hakkı ve maddi ve manevi varlık yönünden ihlal bulmadı (örneğin Leyla Doğan ve Salih Doğan, B. No: 2015/4662, 10.10.2018). Süreler, ispat ve kararlar için bkz. aşı hasarında tazminat davası.

Topuk kanı: ilk örnek ve mükerrer örnek

İlk örnek. Muhammed Ali Bayram kararında Mahkeme topuk kanını aşıdan ayırdı. 1593 sayılı Kanun'un genel görev hükümleri tek başına yeterli değildi; ancak 3359 sayılı Sağlık Hizmetleri Temel Kanunu'nun 3. maddesinin birinci fıkrasının (l) bendi, yeni doğanların metabolizma hastalıkları için gerekli testlerden geçirilerek risk taşıyanların belirlenmesini öngörür. Bu hüküm ve yenidoğan tarama programına ilişkin genelgeler birlikte, müdahalenin kanuni dayanağını oluşturuyordu (§§ 89-91). Tarama, zekâ geriliği ve beyin hasarı gibi geri dönüşü olmayan zararları önlemeyi amaçlar; işlemin çocuğun sağlığına olumsuz etkisine ilişkin bir bulgu da yoktu. Müdahale ölçülü bulundu ve ihlal görülmedi (§§ 95-100). Abdullah Tarık Kotay (B. No: 2021/1876, 6.6.2024) kararında da aynı sonuca ulaşıldı; salgın döneminde sağlık kuruluşuna gitme riskine ilişkin iddia, itiraz aşamasında ileri sürülmediği ve somut verilere dayanmadığı için dikkate alınmadı (§§ 13-18).

Mükerrer örnek. Uğur Ali Naki Yüreğiçatal (B. No: 2020/22948, 19.12.2023) kararında bebekten hastanede doğum sonrası örnek alınmıştı; aile sağlığı merkezi ikinci kez örnek almak isteyince ebeveyn reddetti. Genelgeye göre örnek doğumdan ve oral beslenmeden 48 saat sonra alınır; 48 saat dolmadan alındıysa bir hafta içinde tekrarlanır, usulüne uygun alınmış ve sonucu normal çıkmış örnekten sonra tekrar alınmaz. Mahkemeler tekrarın gerekip gerekmediğini araştırmadan ve bunun neden çocuğun üstün yararına olduğunu açıklamadan tedbir kararı vermişti; ihlal kararı verildi (§§ 31-36).

AİHM: Vavřička ve Diğerleri/Çekya

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Büyük Dairesi Vavřička ve Diğerleri/Çekya [BD] (no. 47621/13, 8.4.2021) kararında, çocukluk dönemi aşılarını kanunla zorunlu kılan Çek düzenlemesini inceledi. Yükümlülüğe uymayan bir ebeveyne para cezası verilmiş, aşılanmamış çocuklar okul öncesi eğitim kurumlarına kabul edilmemişti. Mahkeme müdahalenin kanunla öngörüldüğünü, çocukların ve toplumun sağlığını korumaya yönelik olduğunu kabul etti; devletlere bu alanda geniş takdir payı tanıyarak Sözleşme'nin 8. maddesinin ihlal edilmediğine karar verdi.

Bu karar, zorunlu aşının kendiliğinden insan haklarına aykırı olmadığını gösteriyor. Türkiye'deki ihlal kararlarının nedeni aşının kendisi değil, zorunluluğun kanunda öngörülmemiş olmasıdır.

İtiraz ve başvuru

• Tedbir talebine cevapta: aşı için verilmek istenen sağlık tedbirinde Halime Sare Aysal kararını ve kanuni dayanak eksikliğini açıkça ileri sürün. Topuk kanında ilk örneğin mi yoksa tekrarın mı istendiğini netleştirin.
• Mükerrer topuk kanında: hastanede alınan örneğin tarihini, saatini ve sonucunu belgeleyin; 48 saatlik süreye uyulup uyulmadığını ve sonucun normal olup olmadığını dosyaya koyun. Mahkemenin tekrarın neden gerekli olduğunu açıklamasını isteyin.
• Sağlık gerekçeleri: çocuğun sağlığına ilişkin özel bir risk ileri sürülecekse bunu tedbire itiraz aşamasında ve somut tıbbi belgelerle yapın; sonradan ileri sürülen iddialar dikkate alınmayabilir (Kotay, § 16).
• Bireysel başvuru: kesin karardan sonra otuz gün içinde Anayasa Mahkemesine başvurulabilir (bkz. bireysel başvuru süresi). Çocukla ilgili diğer aile hayatı uyuşmazlıkları için çocukla kişisel ilişki ve çocuk teslimi yazısına bakılabilir.