Kullanmak için uyuşturucu veya uyarıcı madde satın almak, kabul etmek, bulundurmak veya kullanmak iki yıldan beş yıla kadar hapis gerektirir; ancak soruşturmada Cumhuriyet savcısı, CMK m. 171'deki genel şartları aramadan beş yıl süreyle kamu davasının açılmasını erteler (TCK m. 191/1-2). Bu süre içinde en az bir yıl denetimli serbestlik uygulanır. Beş yıl ihlalsiz geçerse kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir (m. 191/7). Erteleme süresinde tekrar kullanma veya bulundurma ya da yükümlülüklere uymamakta ısrar hâlinde ise kamu davası açılır (m. 191/4).

Bu yazı, ertelemenin işleyişini, dava açılmasına yol açan ihlalleri, Yargıtay'ın "ısrar" için aradığı iki uyarı kuralını ve kullanma ile ticaret arasındaki ayrımı anlatır.

Erteleme

Beş yıl erteleme ve denetimli serbestlik nasıl işler?

  • Şartsız erteleme: savcı, CMK m. 171'deki şartlar aranmaksızın beş yıl süreyle kamu davasının açılmasının ertelenmesine karar verir ve şüpheliyi ihlalin sonuçları konusunda uyarır; karar kolluk birimlerine de bildirilir (TCK m. 191/2).
  • Denetimli serbestlik: erteleme süresinde en az bir yıl uygulanır; altışar aylık sürelerle en fazla iki yıl daha uzatılabilir. Gerekirse tedavi uygulanır; savcı yılda en az iki kez test için sevk eder (m. 191/3).
  • İtiraz bildirimi: erteleme kararına itiraz hakkı, süresi ve mercii kararda gösterilmezse karar kesinleşmez. Yargıtay 10. Ceza Dairesi, itiraz bildirimi usulüne uygun yapılmadan ertelemenin kaldırılıp dava açıldığı dosyada, kararın yeniden tebliği için davanın durmasına karar verilmesi gerektiğini belirtti (E. 2019/6121, K. 2020/2944, 7.7.2020).
  • Sonuç: erteleme süresi ihlalsiz geçerse kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir (m. 191/7).

Hangi durumda dava açılır?

Erteleme süresi içinde kişi (TCK m. 191/4):

  1. kendisine yüklenen yükümlülüklere veya tedavinin gereklerine uygun davranmamakta ısrar ederse,
  2. tekrar kullanmak için uyuşturucu satın alır, kabul eder veya bulundurursa,
  3. uyuşturucu kullanırsa

hakkında kamu davası açılır. Erteleme süresindeki yeni kullanma veya bulundurma ayrı bir soruşturma konusu yapılmaz; yalnız ihlal nedeni sayılır (m. 191/5). Dava bu şekilde açıldıktan sonra yeniden işlenen kullanma suçunda artık erteleme kararı verilemez (m. 191/6).

Kullanmada ısrar aranmaz. Tedbir sırasında tekrar kullandığı tespit edilen sanık hakkında "ısrar koşulu oluşmadı" diyerek davayı durduran mahkeme kararı kanun yararına bozuldu (10. CD, E. 2020/4026, K. 2020/5804, 19.10.2020).

Erteleme süresindeki ikinci kullanma için ayrı ceza verilmez. İlk dosyada ısrar şartı oluşmadan dava açılmış, ardından erteleme süresi içinde işlenen ikinci kullanma için de ayrıca mahkûmiyet kurulmuştu. Yargıtay her iki hükmü kanun yararına bozdu: İkinci fiil yalnız ihlal nedenidir (10. CD, E. 2017/7648, K. 2018/2377, 8.3.2018).

Israr

Yükümlülük ihlalinde "ısrar": iki uyarı kuralı

Denetimli serbestlik görüşmesine gitmemek, programa katılmamak gibi yükümlülük ihlalleri ancak ısrar hâlinde dava açılmasına yol açar. Yargıtay 10. Ceza Dairesi bunu şöyle uyguluyor:

  1. Birinci uyarı: erteleme kararında veya denetimli serbestlik müdürlüğüne ilk başvuruda yükümlülükler ve ihlalin sonucu yazılı olarak bildirilir.
  2. Birinci ihlal ve ikinci uyarı: kişi yükümlülüğü ihlal ederse "yeniden ihlal hâlinde dava açılacağı" uyarısıyla yeniden tebligat yapılır.
  3. İkinci ihlal: kişi bu uyarıya rağmen tekrar ihlal ederse ısrar gerçekleşmiş olur ve dava açılır.
  • İkinci uyarı yapılmadan açılan dava için kovuşturma şartı oluşmamıştır; mahkeme davanın durmasına karar verip dosyayı tedbirin infazına devam edilmesi için savcılığa göndermelidir (E. 2019/6121, K. 2020/2944, 7.7.2020).
  • İki kez uyarılıp iki kez ihlal eden şüpheli hakkında ısrar koşulu gerçekleşmiştir; bu durumda "kamu davasının durmasına" karar veren mahkeme kararları kanun yararına bozuldu (E. 2018/3552, K. 2018/6555, 1.10.2018; E. 2019/257, K. 2019/610, 4.2.2019). İkinci uyarının "on gün içinde başvurmazsa ısrar etmiş sayılacağı" ihtarıyla yapılması da yeterli görüldü (E. 2018/2575, K. 2018/5298, 28.6.2018).

Kullanma mı, ticaret mi?

Uyuşturucu ticareti (TCK m. 188) çok daha ağır cezalıdır ve erteleme imkânı yoktur. Yargıtay ayrımı maddenin miktarına, ele geçiriliş biçimine ve dosyadaki diğer delillere göre yapıyor:

  • Ticaret kabul edilen örnekler: evde satışa hazır paketlenmiş esrar bulunan ve başkalarının kendisinden satın aldığını beyan ettiği sanık (20. CD, E. 2017/4617, K. 2018/463, 23.1.2018); işyerinde 12 ayrı satış paketi ve paketleme sırasında 48,8 gram madde ele geçirilen sanık (10. CD, E. 2017/4312, K. 2018/7959, 13.11.2018).
  • Kullanma kabul edilen örnek: kullanma sınırındaki maddeyi kullanma amacı dışında bulundurduklarına dair kuşkuyu aşan delil bulunmayan sanıklar hakkındaki ticaret mahkûmiyeti bozuldu (10. CD, E. 2017/5713, K. 2020/4399, 28.9.2020, oyçokluğu).

Ticaret davasında suçun yalnız kullanma kapsamında kaldığı anlaşılırsa, kovuşturma evresinde bu madde çerçevesinde hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilir (TCK m. 191/8).

Diğer

Tedavi başvurusu, bilgi verme ve okul çevresi

  • Tedavi başvurusu: soruşturma başlamadan önce resmî makamlara veya sağlık kuruluşlarına başvurarak tedavi isteyen kullanıcıya ceza verilmez; kamu görevlileri ve sağlık çalışanlarının bu durumda suçu bildirme yükümlülüğü doğmaz (TCK m. 192/4).
  • Temin edileni bildirmek: resmî makamlar haber almadan önce maddeyi kimden, nerede ve ne zaman temin ettiğini bildirerek faillerin yakalanmasını veya maddenin ele geçirilmesini kolaylaştıran kişiye ceza verilmez (m. 192/2).
  • Okul ve yurt çevresi: fiil okul, yurt, hastane, kışla, ibadethane gibi toplu bulunulan yerlerin iki yüz metre yakınındaki umumi veya umuma açık yerlerde işlenirse ceza yarı oranında artırılır (m. 191/10).
  • Çocuklar: 18 yaşından küçükler için ayrıca Çocuk Koruma Kanunundaki tedbirler uygulanır (adli süreçteki çocuk).

Erteleme kararı aldıysanız

  1. Kararı ve itiraz bildirimini saklayın; kararda itiraz hakkı gösterilmemişse bunu not edin.
  2. Denetimli serbestlik müdürlüğünün davetiyesindeki süre içinde başvurun ve adres ile telefon değişikliklerini bildirin.
  3. Görüşmelere ve programlara katılamayacaksanız mazeretinizi önceden ve belgeli bildirin; ikinci uyarıyı aldıysanız bir sonraki ihlalin dava açılmasına yol açacağını bilin.
  4. Reçeteyle kullandığınız ilaçları test öncesinde belgeleriyle bildirin.
  5. Hakkınızda dava açıldıysa ısrar şartının gerçekten oluşup oluşmadığını, yani iki uyarının usulüne uygun yapılıp yapılmadığını kontrol edin.
Sık sorulanlar

Uyuşturucu kullanma suçu hakkında sık sorulan sorular

Uyuşturucu kullanırken ilk kez yakalandım, ne olur?

Kullanmak için uyuşturucu satın almak, kabul etmek, bulundurmak veya kullanmak iki yıldan beş yıla kadar hapis gerektirir; ancak soruşturmada savcı, CMK'daki genel şartları aramadan beş yıl süreyle kamu davasının açılmasını erteler (TCK m. 191/1-2). Bu süre içinde en az bir yıl denetimli serbestlik uygulanır. Süre ihlalsiz geçerse kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir (m. 191/7).

Denetimli serbestlik ne kadar sürer?

Erteleme süresi içinde en az bir yıl uygulanır; denetimli serbestlik müdürlüğünün teklifi üzerine veya resen savcının kararıyla altışar aylık sürelerle en fazla iki yıl daha uzatılabilir. Gerekirse tedavi uygulanır ve savcı, madde kullanıp kullanmadığını tespit için yılda en az iki kez kişiyi ilgili kuruma sevk eder (TCK m. 191/3).

Denetimli serbestlikte test pozitif çıkarsa ne olur?

Erteleme süresi içinde uyuşturucu kullanılması kamu davası açılması nedenidir (TCK m. 191/4-c). Yargıtay 10. Ceza Dairesi, tekrar kullanma tespit edildiğinde ayrıca "ısrar" aranmadığını ve davanın görülmesi gerektiğini belirtti (E. 2020/4026, K. 2020/5804).

Denetimli serbestliğe gitmezsem ne olur?

Yükümlülüklere veya tedaviye aykırı davranmak, ancak bunda ısrar edilirse dava açılmasına yol açar (TCK m. 191/4-a). Yargıtay 10. Ceza Dairesine göre ısrar için kişi önce yükümlülükler ve sonuçlarıyla uyarılmış olmalı; ilk ihlalden sonra "yeniden ihlal hâlinde dava açılacağı" uyarısıyla ikinci kez tebligat yapılmalı ve kişi buna rağmen tekrar ihlal etmelidir. İkinci uyarı yapılmadan açılan dava, kovuşturma şartı gerçekleşmediğinden durdurulur (E. 2019/6121, K. 2020/2944).

Erteleme süresinde ikinci kez yakalanırsam ne olur?

Erteleme süresi içinde tekrar kullanma veya kullanmak için bulundurma, ertelenen dosyada kamu davası açılması nedenidir ve ayrı bir soruşturma konusu yapılmaz (TCK m. 191/4-5). Dava bu şekilde açıldıktan sonra yeniden işlenen kullanma suçunda artık erteleme kararı verilemez (m. 191/6).

Tedavi için başvurursam ceza alır mıyım?

Hayır. Uyuşturucu kullanan kişi, hakkında soruşturma başlamadan önce resmî makamlara veya sağlık kuruluşlarına başvurarak tedavi edilmek isterse cezaya hükmolunmaz; kamu görevlileri ve sağlık mesleği mensuplarının bu durumda suçu bildirme yükümlülüğü doğmaz (TCK m. 192/4).

Avukat Ertuğrul Targal
Yazar

Av. Ertuğrul Targal

Targal Avukatlık Bürosunun kurucu avukatıdır. Meslekî ve akademik çalışmalarını ceza hukuku, ceza muhakemesi ve insan hakları alanlarında sürdürmektedir.

Başlıca hukukî kaynaklar

  1. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 188, 191 ve 192
  2. Yargıtay 20. Ceza Dairesi, E. 2017/4617, K. 2018/463, 23.1.2018
  3. Yargıtay 10. Ceza Dairesi, E. 2017/7648, K. 2018/2377, 8.3.2018
  4. Yargıtay 10. Ceza Dairesi, E. 2018/2575, K. 2018/5298, 28.6.2018
  5. Yargıtay 10. Ceza Dairesi, E. 2018/3552, K. 2018/6555, 1.10.2018
  6. Yargıtay 10. Ceza Dairesi, E. 2017/4312, K. 2018/7959, 13.11.2018
  7. Yargıtay 10. Ceza Dairesi, E. 2019/257, K. 2019/610, 4.2.2019
  8. Yargıtay 10. Ceza Dairesi, E. 2019/6121, K. 2020/2944, 7.7.2020
  9. Yargıtay 10. Ceza Dairesi, E. 2017/5713, K. 2020/4399, 28.9.2020
  10. Yargıtay 10. Ceza Dairesi, E. 2020/4026, K. 2020/5804, 19.10.2020