AİHM başvuru için ücret almaz; başvurucu kendi avukatlık ve yazışma giderlerini karşılar. Mahkeme, Hükümetin kabul edilebilirliğe ilişkin görüşü geldikten sonra, davanın gereği gibi yürütülmesi için gerekliyse ve başvurucunun giderleri karşılayacak yeterli imkânı yoksa adli yardım verebilir (İçtüzük Kural 105–106).
Adli yardım bir tazminat değildir, avukatın ücretine Avrupa Konseyinin yaptığı bir katkıdır. Başvurucu davayı kazanır ve Mahkeme masraf ve giderler için bir tutara hükmederse, adli yardım olarak ödenen miktar bu tutardan düşülür.
Adli yardım Hükümetin görüşünden sonra verilir
Daire Başkanı, AİHS m. 34 uyarınca başvuru yapan başvurucunun talebi üzerine ya da kendiliğinden, Hükümetin kabul edilebilirliğe ilişkin yazılı görüşü geldiği andan veya bu görüş için verilen süre dolduğundan itibaren davanın sunulması için ücretsiz adli yardım verebilir (Kural 105 § 1). Adli yardım bu nedenle yalnız Hükümete bildirilmiş başvurular için gündeme gelir; bildirim aşamasında yapılacaklar Hükümete bildirim ve görüş aşaması yazısında anlatılıyor.
Türkiye kararlarında adli yardımın bu aşamada verildiği görülüyor. Rahmi Şahin/Türkiye davasında Bölüm Başkanı 6 Mayıs 2014'te başvurucuya Mahkeme önündeki temsili için adli yardım verdi (§ 4). İ.G./Türkiye davasında da başvurucu adli yardım almış ve bir avukatla temsil edilmişti (§ 2).
Gereklilik ve yetersiz imkân birlikte aranır
Adli yardım ancak Daire Başkanı iki şartın birlikte bulunduğu kanısına varırsa verilir: Adli yardım davanın Daire önünde gereği gibi yürütülmesi için gereklidir ve başvurucunun giderlerin tamamını veya bir kısmını karşılayacak yeterli imkânı yoktur (Kural 106). İmkânın yeterli olup olmadığını belirlemek için başvurucu gelirini, sermaye varlıklarını ve bakmakla yükümlü olduğu kişilere karşı mali yükümlülüklerini gösteren bir beyan formu doldurur; beyan yetkili iç makam veya makamlarca onaylanır (Kural 107 § 1).
Daire Başkanı Hükümetten yazılı görüş isteyebilir; bilgileri aldıktan sonra adli yardım verip vermemeye karar verir ve Yazı İşleri Müdürü tarafları bilgilendirir (Kural 107 §§ 2–3). Ücret, Kural 36 § 4 uyarınca atanan avukata veya diğer temsilciye ödenir (Kural 108 § 1). Bu nedenle adli yardım isteyen başvurucunun bildirimden sonra bir avukatla temsil edilmesi de gerekir.
Kazanılan davada adli yardım masraf tazmininden düşülür
Mahkeme ihlal bulur ve masraf ve giderler için bir tutara hükmederse, Avrupa Konseyinin adli yardım olarak ödediği tutar bu miktardan düşülür. Rahmi Şahin davasında Mahkeme bütün kalemler için 3.300 € masraf ve gidere hükmetti ve bundan Avrupa Konseyinin adli yardım sistemi kapsamında verilen 850 €'nun düşülmesine karar verdi (§ 55). Meryem Çelik ve diğerleri/Türkiye davasında da 16 Nisan 2013 tarihli kararda başvuruculara ortaklaşa hükmedilen 5.200 € masraftan adli yardım olarak verilen 850 € düşülmüştü (kararın düzeltilmesine ilişkin 16.9.2014 tarihli karar, § 3). Adli yardım yoluyla ödenen tutarların ayrıca düşülmesi, Mahkemenin adil tazmin uygulama talimatında da yer alır; masraf talebinin nasıl kurulacağı AİHM'de adil tazmin yazısında anlatılıyor.
AİHM'de adli yardım hakkında sık sorulan sorular
Adli yardım başvuru aşamasında istenebilir mi?
Talep yapılabilir, ancak Daire Başkanı adli yardımı ancak Hükümetin kabul edilebilirliğe ilişkin yazılı görüşü geldikten ya da bunun için verilen süre dolduktan sonra verebilir (Kural 105 § 1). Başvuru aşamasında Mahkeme ücret almadığı için başvuru yapmak adli yardıma bağlı değildir.
Adli yardım hangi giderleri karşılar?
Temsilcinin ücretini, gerekirse birden fazla temsilcinin ücretini, ayrıca başvurucunun veya temsilcinin yol, konaklama ve diğer zorunlu giderlerini karşılayabilir (Kural 108). Ücretin ve giderlerin miktarını Yazı İşleri Müdürü, yürürlükteki adli yardım tarifesine göre belirler (Kural 109).
Adli yardım geri alınabilir mi?
Evet. Daire Başkanı, adli yardımın şartlarının artık bulunmadığı kanısına varırsa adli yardımı her zaman kaldırabilir veya değiştirebilir (Kural 110).
Daire aşamasında verilen adli yardım Büyük Dairede de sürer mi?
Evet. Daire önünde verilen adli yardım, Kural 110 saklı kalmak üzere, Büyük Daire önündeki temsil için de geçerli olmaya devam eder (Kural 105 § 2).
Türkiye'deki adli yardım kararı AİHM'de geçerli mi?
Hayır. AİHM adli yardımı Mahkemenin kendi kurallarına göre ayrıca verilir. Başvurucunun beyan formunu yetkili iç makamların onaylaması gerekir (Kural 107 § 1); Anayasa Mahkemesindeki adli yardım ise ayrı bir usuldür ve bireysel başvuru harcı yazısında anlatılıyor.
Av. Ertuğrul Targal
Targal Avukatlık Bürosunun kurucu avukatıdır. Meslekî ve akademik çalışmalarını ceza hukuku, ceza muhakemesi ve insan hakları hukuku konularında sürdürmektedir.