AİHM'de Adil Tazmin Talebi (AİHS m. 41)

Talep, bildirimden sonraki görüş süresinde yapılır

Kural 60'a göre adil tazmin isteyen başvurucu bunu açıkça talep eder (§ 1). Bütün kalemleri ayrıntılı olarak ve ilgili belgelerle, Daire Başkanı aksini belirtmedikçe esasa ilişkin görüşlerini sunması için verilen süre içinde bildirir (§ 2). Bu şartlara uyulmazsa Daire talebi tamamen veya kısmen reddedebilir (§ 3). Talep, görüşü alınmak üzere Hükümete gönderilir (§ 4).

Başvuru formunda yazılıp bildirim aşamasında yenilenmeyen talepler ile haklı bir neden olmadan süresinden sonra yapılan talepler kural olarak reddedilir (Uygulama Talimatı § 22). İ.G./Türkiye davasında başvurucu, formda tazminat talebini ileride bildireceğini yazmış, ancak başvuru Hükümete bildirildikten sonra davet edildiği hâlde talepte bulunmamıştı. Mahkeme, talep olmaksızın tazmine hükmetme yetkisinin yalnız manevi zarar için ve istisnai durumlarda kullanılabildiğini, böyle bir durumun bulunmadığını belirtti ve ödemeye hükmetmedi (§ 53). Kılıç ve diğerleri/Türkiye davasında da talepte bulunmayan ya da süresinde bulunmayan başvuruculara ödeme yapılmadı (§ 31).

Maddi zarar için ihlalle doğrudan nedensellik bağı kurulur

Maddi tazminatın amacı başvurucuyu, mümkün olduğunca, ihlal olmasaydı bulunacağı duruma getirmektir; uğranılan zarar da yoksun kalınan kazanç da istenebilir. Zararın ihlalden doğduğunu başvurucu gösterir: İhlal ile zarar arasında doğrudan bir nedensellik bağı aranır, uzak veya varsayıma dayanan bir bağlantı yetmez. Başvurucu zararın varlığını ve mümkün olduğunca tutarını belgelerle kanıtlar (Uygulama Talimatı §§ 8–9).

Mahkeme maddi tazminat taleplerini sıklıkla bu gerekçeyle reddediyor; 2022'den bu yana tam metnine ulaşılan 228 Türkiye kararının 41'inde nedensellik bağı görülmediği ifadesi yer alıyor. İpek/Türkiye davasında 100.000 €'luk talep, ihlal ile ileri sürülen zarar arasında nedensellik bağı görülmediği için reddedildi (§ 47). Kerimoğlu/Türkiye kararı ise bağın kurulabildiği bir örnektir. Başvurucu, gerekçesiz bir mahkûmiyet nedeniyle 3.218 gün cezaevinde kalmış, mahkûmiyet sonradan kaldırılıp beraat etmişti. Mahkeme, gerekçe eksikliğinin yeterli delile dayanmayan bir mahkûmiyete yol açtığını ve Türk hukukunda bu zararı giderecek bir yol bulunmadığını belirterek, başvurucunun cezaevinde geçirdiği dönemdeki asgari ücreti esas aldı ve 26.500 € maddi tazminata hükmetti (§§ 73–76).

Maddi zarar karar tarihinde hesaplanamıyorsa Mahkeme bu kalemi saklı tutabilir. K.V. Mediterranean Tours Limited/Türkiye davasında maddi zarar konusu karara hazır görülmedi; taraflardan, kararın kesinleşmesinden itibaren üç ay içinde görüşlerini ve varsa aralarındaki anlaşmayı bildirmeleri istendi (§ 108 ve hüküm fıkrası; Kural 75 §§ 1 ve 4).

Manevi zararın tutarı Mahkemenin takdirine bırakılabilir

Manevi zarar, ihlalden doğan ruhsal veya bedensel acıyı tanır. Bu zarar ile ihlal arasındaki bağ çoğu zaman makul olarak varsayılır; başvurucudan acısını ayrıca kanıtlaması beklenmez. Tutarın hesaplanması veya gerekçelendirilmesi de gerekmez; başvurucu miktarı Mahkemenin takdirine bırakabilir (Uygulama Talimatı §§ 10–11). Mahkeme ise başvurucunun talep ettiğinden fazlasına hükmetmez (§ 7). Kişi bu nedenle bir tutar yazacaksa onu, Mahkemenin benzer kararlarında verdiği tutarları gözeterek belirler.

Mahkeme benzer kararlardaki uygulamasını başlangıç noktası alır. Tekrarlayan davalarda öncü karardaki tutarı esas alabilir (§ 6) ve bu davalarda başvurucuları ayrı tazminat talebi sunmaktan muaf tutabilir; bu durumda bildirim yazısında tazminatın nasıl belirleneceği taraflara açıkça bildirilir (§ 23). Kılıç ve diğerleri kararında Mahkeme, Turan ve diğerleri kararına atıfla talepte bulunan her başvurucuya manevi zarar ve masraflar için götürü 1.000 € ödenmesine hükmetti (§ 34).

Anayasa Mahkemesinin bireysel başvuruda hükmettiği tutarlar AYM İçtihat Atlası'nın manevi tazminat sayfasında hak ve ihlal türüne göre gösteriliyor.

Masraf ve giderler fiilen yapılmış ve belgelenmiş olmalıdır

Mahkeme, başvurucunun ihlali önlemek veya gidermek için önce iç hukukta, sonra Strazburg'da zorunlu olarak yaptığı masrafları karşılar: avukatlık ücreti, harç, çeviri ve posta giderleri bunlara örnektir (Uygulama Talimatı § 15). Masraf fiilen yapılmış olmalıdır; başvurucu ya ödemiş ya da kanun veya sözleşme gereği ödemekle yükümlü olmalıdır (§ 18). Tutar makul olmalıdır; Mahkeme fazla bulduğu talepte kendi takdir ettiği makul tutara hükmeder ve aynı devlet hakkındaki benzer kararlara bakar (§ 19). Kabul edilemez bulunan ya da ihlal tespit edilmeyen şikâyetlere ilişkin masraflar reddedilir (§ 17).

Belge sunulmazsa masraf talebi reddedilir. Müyesser Uğur/Türkiye davasında iç hukuktaki masrafları da kapsayan 25.000 €'luk talep, hiçbir belge sunulmadığı için reddedildi (§§ 106–107). Belge sunulduğunda da Mahkeme belgedeki tutarla sınırlı kalabilir. Kerimoğlu davasında başvurucu iki cezaevi ziyareti ve 105 saatlik çalışma dâhil 37.500 € istemiş, ancak dosyaya avukatla yapılmış 25.000 TL'lik ücret sözleşmesini sunmuştu; Mahkeme sözleşmedeki tutarın karşılığı olan 12.755 €'ya hükmetti (§§ 81–84). Avukatla yapılan ücret sözleşmesi, makbuz ve ayrıntılı çalışma çizelgesi bu nedenle talebin dayanağıdır.

Türkiye kararlarında talep ve hükmedilen tutar

Aşağıdaki tablo, 2022–2026 tarihli yedi Türkiye kararında başvurucunun talebini ve Mahkemenin hükmettiği tutarı gösteriyor. Müyesser Uğur kararı bir Daire kararıdır ve henüz kesinleşmemiştir.

Yeniden yargılama mümkünse ihlal tespiti yeterli sayılabilir

Mahkeme bazı kalemler için ihlal tespitinin tek başına yeterli giderim olduğuna karar verebilir (Uygulama Talimatı § 4). Ünal ve diğerleri/Türkiye kararında Yalçınkaya kararını izleyen başvurularda Mahkeme, ihlal tespitini manevi zarar için yeterli saydı. Başvurucuların CMK m. 311/1-f uyarınca yargılamanın yenilenmesini isteyebileceğini ve kararın sonuç ve ruhuna uygun bir yeniden yargılamanın ilke olarak en uygun giderim olduğunu belirtti; bu tür izleyen başvurularda masraf için de ödeme yapmadı (§§ 18–19). Bu kararların ayrıntısı Yalçınkaya kararı yazısında anlatılıyor.

Yeniden yargılama giderim sağlayamıyorsa durum değişir. Kerimoğlu davasında başvurucu olağanüstü kanun yoluyla zaten beraat etmişti; Mahkeme yargılamanın yenilenmesinin eski hâle getirme aracı olamayacağını, uzun süre cezaevinde kalmanın yarattığı acının ihlal tespitiyle karşılanamayacağını belirterek 12.500 € manevi tazminata hükmetti (§ 80). Kararın kesinleşmesinden sonraki ödeme ve denetim süreci AİHM kararlarının uygulanması yazısında, yenileme süreleri ise ihlal kararından sonra yeniden yargılama yazısında yer alıyor.