AİHM'de Geçici Tedbir Talebi (Kural 39)

Tedbir, giderilemeyecek bir zararın yakın tehlikesine bağlıdır

Kural 39'un 23 Şubat 2024'te değiştirilen ilk fıkrasına göre Mahkeme istisnai durumlarda, bir tarafın veya ilgili başka bir kişinin talebi üzerine ya da kendiliğinden, alınması gerektiğini düşündüğü geçici tedbiri taraflara bildirebilir. Tedbir, bir Sözleşme hakkına, niteliği gereği giderilemeyecek, eski hâline getirilemeyecek ya da yeterince tazmin edilemeyecek bir zararın yakın tehlikesi bulunduğunda uygulanır.

Uygulama Talimatı eşiği somutlaştırır: Mahkeme, tedbir uygulanmazsa yargılamanın sonunda eski hâle getirmenin ve başka bir giderimin mümkün olmayacağı durumlarda tedbir uygular. Yakın zarar tehlikesinin ilk bakışta delille gösterilmesi gerekir; başvurucunun tedbir olmadan sıkıntı çekecek olması yetmez (§ 6). Tedbir uygulanan dosyaların çoğunda deliller yaşama ve vücut bütünlüğüne yönelik gerçek bir tehdidi açıkça gösterir (§ 7). Mahkemenin Türkiye hakkında 2025'te kabul ettiği üç talebin üçü de sınır dışı etme veya iadeye ilişkindi.

Talep, belgeleriyle birlikte Rule 39 Site, faks veya postayla gönderilir

Talep mümkünse Sözleşmeye taraf devletlerden birinin resmî dilinde, dolayısıyla Türkçe de yazılabilir. AİHM'in Rule 39 Site adlı sayfasından, faksla ya da postayla gönderilir; e-postayla gelen talepler incelenmez (Uygulama Talimatı § 32). Talepte başvurucunun adı, soyadı, güncel adresi veya tutulduğu yer, doğum tarihi ve uyruğu, varsa temsilcinin bilgileri ve talebin hangi devlete karşı yapıldığı yazılır (§ 33).

Talebin gerekçesinde başvurucunun mevcut durumu, iddia edilen yakın zararın niteliği ve dayanılan Sözleşme maddeleri anlatılır. Talebe güncel sağlık raporları, başvurucunun kırılganlığını gösteren belgeler, iç hukuktaki bütün karar ve dilekçelerin örnekleri eklenir. Sınır dışı etme veya iade dosyalarında ayrıca menşe ülkeden ayrılma ve oraya dönmekten korkma nedenleri, Türkiye'ye geliş tarihi ve koşulları, gönderilecek ülke ve sınır dışı etmenin beklenen tarihi bildirilir (§ 34). Başka belgelerdeki açıklamalara atıf yapmak yetmez (§ 36). Mahkeme eksik talepte başvurucuya ulaşmak zorunda da değildir (§ 37); eksik veya dayanaksız talepler kural olarak bir hâkime bile sunulmadan reddedilir (§ 31).

Talep iç hukuktaki son karardan hemen sonra yapılır

Mahkeme, sınır dışı etme veya iade dosyalarında, planlanan uygulamadan bir iş gününden daha kısa süre önce gelen talepleri inceleyemeyebilir (Uygulama Talimatı § 38). Amerkhanov/Türkiye dosyasında avukat, saat 19.45'te yapılacak sınır dışı etmenin durdurulması için Mahkemeye aynı gün saat 16.22'de faks gönderdi. Mahkeme 18.51'de, talep geç geldiği için inceleyemediğini bildirdi (§§ 3–4); başvurucu Kazakistan'a gönderildi.

Talep erken de yapılamaz. Mahkeme, sınır dışı etmeyi durduran bir iç hukuk yolu açık olduğu sürece tedbir uygulamaz (§ 40). Türkiye'de sınır dışı etme kararına karşı tebliğden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine başvurulur. Yabancı, rızası olmadıkça dava açma süresi içinde ve yargılama sonuçlanıncaya kadar sınır dışı edilmez (6458 sayılı Kanun m. 53/3). Kunshugarov/Türkiye dosyasında görevli hâkim talebi, iç hukuktaki sınır dışı etme davası sürdüğü için erken bularak reddetti (§ 6). İç hukuktaki son kararın verilmesi yakınsa ve hemen uygulanma tehlikesi varsa talep, kararın tarihi belirtilerek ve kararın olumsuz çıkması şartına bağlanarak önceden gönderilir (§ 39).

İdare mahkemesinin ret kararı kesindir; bu karardan sonra kişi Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapıp tedbir isteyebilir. AİHM, Amerkhanov kararında bireysel başvuruyu 23 Eylül 2012'den sonra kullanılması gereken bir yol olarak hatırlattı (§ 47). Anayasa Mahkemesindeki tedbir usulü Anayasa Mahkemesinde tedbir talebi yazısında anlatılıyor.

Kararı görevli hâkim verir; karara itiraz edilemez

Yeni başvurulardaki tedbir taleplerini, Mahkeme Başkanının bu iş için görevlendirdiği Bölüm başkan yardımcıları inceler (Kural 39 § 2 ve 5). 2022'den beri beş Bölümün başkan yardımcılarının hepsi görevli hâkimdir. Uygulamada bir hâkim, kendisinin seçildiği veya vatandaşı olduğu devlet hakkındaki talebi incelemez (Uygulama Talimatı § 9). Hükümete bildirilmiş ve bir Bölüme verilmiş başvurularda talebi kural olarak Bölüm Başkanı inceler (§ 12).

Mahkeme, bilgi yetersizse incelemeyi erteleyip taraflardan belirli bir sürede bilgi isteyebilir (§§ 19–20). J.A. ve A.A./Türkiye dosyasında Irak'a sınır dışı etmenin durdurulması talebi önce ertelendi; taraflardan bilgi alındıktan sonra, 16 Şubat 2018'de, başvurucuların yargılama boyunca sınır dışı edilmemesine karar verildi ve başvuruya öncelik tanındı (§§ 3–4). Tedbir uygulanan başvurular “acil başvurular” arasında sayılır ve diğerlerinden önce incelenir (§ 30). Kararlara karşı başvuru yolu yoktur (§ 25); devlet ise tedbirin gereksiz hâle geldiğini düşünüyorsa yeniden değerlendirme isteyebilir (§ 26).

Türkiye hakkında uygulanan tedbirler sınır dışı etmeyle sınırlı değil

Aşağıdaki tablo, AİHM'in Türkiye hakkındaki kararlarında anlatılan altı tedbiri ve sonuçlarını gösteriyor. Tedbir çoğunlukla sınır dışı etmenin durdurulmasına ilişkindir; ancak Mahkeme tutulma koşullarının iyileştirilmesini ve başvurucunun avukatıyla görüşmesinin sağlanmasını da tedbirle istedi.

Asalya/Türkiye kararı tedbirin kapsamının da sınırlı tutulabildiğini gösteriyor: Tedbir yalnız İsrail'e veya Gazze'ye sınır dışı etmeyi ve yalnız Komiserliğin kararına kadar yasaklıyordu (§ 87).

Tedbire uyulmaması bireysel başvuru hakkını ihlal eder

AİHS m. 34'e göre devletler, bireysel başvuru hakkının etkili biçimde kullanılmasını hiçbir surette engellememeyi taahhüt eder. Mamatkulov ve Askarov/Türkiye davasında Daire Başkanı 18 Mart 1999'da başvurucuların Özbekistan'a iade edilmemesini bildirdi; Hükümet ertesi gün iade kararnamesini çıkardı ve başvurucular 27 Mart 1999'da Özbek makamlarına teslim edildi (§§ 24–27). Büyük Daire 4 Şubat 2005'te, tedbire uyulmamasının Mahkemenin şikâyeti etkili biçimde incelemesini önlediğini ve başvuru hakkını kullanılamaz hâle getirdiğini belirterek Türkiye'nin m. 34'teki yükümlülüğünü ihlal ettiğine karar verdi (§§ 128–129).

Gecikmeli uyum da ihlal sayılabilir. D.B./Türkiye dosyasında Mahkeme, sınır dışı etmeyi durdurmanın yanında başvurucunun avukatıyla 3 Ekim 2008'e kadar görüştürülmesini istedi. Başvurucu avukatla ancak bu sürenin dolmasından 18 gün sonra görüşüp vekâletname imzalayabildi. Mahkeme, idarenin avukatın vekâletnamesi olmadığı gerekçesiyle görüşmeye izin vermemesini kabul etmedi ve m. 34'ün ihlal edildiğine karar verdi (§§ 66–67).

Tedbir esas hakkındaki kararla ya da daha önce kaldırılır

Mahkeme tedbiri yeni bir karara kadar, yargılama süresince veya belirli bir süre için uygulayabilir (Uygulama Talimatı § 16) ve her zaman kaldırabilir; başvuru takip edilmezse tedbir kaldırılır (§ 28). Tedbir uygulanan başvurucu, iç hukuktaki yargılamanın durumunu Mahkemeye düzenli bildirir; bildirmezse başvuru kayıttan düşürülebilir (§ 44). Esas hakkında karar verildiğinde tedbirin dayanağı kalmaz; N.R./Türkiye kararında Mahkeme, başvurucunun idari durumu değişirse yeniden tedbir isteyebileceğini belirtti (§ 38).

Tedbir, kişinin bu süre içinde gözetim altında tutulmasını da kendiliğinden hukuka uygun kılmaz. M.C./Türkiye dosyasında iade amacıyla tutulan başvurucu hakkında 7 Ağustos 2018'de tedbir uygulanmıştı. Mahkeme, tedbirin uygulanmasının tutulmanın m. 5 § 1'e uygunluğunu tek başına etkilemediğini belirtti ve kişi hürriyeti hakkının ihlal edildiğine karar verdi (§ 60). İade ve sınır dışı etme için tutulmanın şikâyet edilmesi bu nedenle tedbir talebinden ayrı yürür.

Tedbirden sonraki usul, AİHM başvurusu rehberinde anlatılan bildirim ve görüş aşamalarıyla sürer.