Geri Gönderme Merkezinde İdari Gözetim ve AİHM: Türkiye Kararları

Yasal çerçeve

AİHM, Nisan 2014'te 6458 sayılı Kanun yürürlüğe girmeden önce Türk hukukunda yabancıların idari gözetimine ilişkin açık bir usul bulunmadığı için çok sayıda ihlal kararı vermişti (G.B. ve Diğerleri, § 147). Yeni Kanun'un 57/2 ve 68/3 maddeleri gözetime yasal dayanak sağlıyor, 57/6 ve 68/7 maddeleri ise gözetimin hukuka uygunluğuna sulh ceza hâkimliği önünde itiraz imkânı tanıyor (§§ 147, 164). Kanun, merkezdeki koşullara ilişkin şikâyetler için ise ayrı bir başvuru yolu öngörmüyordu (§ 128).

Gözetim amacı sınır dışı etme olabileceği gibi, Bayramaliyev kararında olduğu gibi iade de olabiliyor. İade amacıyla tutulma, Cezai Konularda Uluslararası Adli İş Birliği Kanunu'na tabi (Bayramaliyev, §§ 4, 30).

Tutulma koşulları ve etkili başvuru: 3 ve 13. maddeler

G.B. ve Diğerleri/Türkiye kararında bir anne ile 2008, 2012 ve 2013 doğumlu üç çocuğu, Suriye sınırını yasa dışı geçmeye çalışırken yakalandıktan sonra önce Kumkapı, sonra Gaziantep Geri Gönderme Merkezinde tutulmuştu (§§ 6-10). AİHM iki merkezdeki koşullar nedeniyle 3. madde ihlali buldu. Kumkapı'daki koşullara karşı etkili bir başvuru yolu bulunmadığı için 13. maddenin 3. maddeyle birlikte ihlal edildiğine de karar verdi. Başvurucular hem Anayasa Mahkemesine hem AİHM'e henüz tutulurken başvurmuşlardı; bu, koşulların derhal iyileştirilmesini istediklerini gösteriyordu (§ 130).

M.A./Türkiye kararında Gaziantep merkezindeki koşullara ilişkin anlatım Hükûmetin sunduğu sınırlı bilgiyle çürütülemedi (§§ 22-23). Başvurucu Anayasa Mahkemesinden tedbir istemiş, talep reddedilmiş ve başvurucu dört ay daha tutulup sınır dışı edilmişti. AİHM, bu dosyanın koşullarında bireysel başvurunun koşullara ilişkin şikâyet için etkili olmadığına karar verdi (§§ 25-26). Kunshugarov/Türkiye kararında Kumkapı'daki koşullar, Z.A. ve K.S. kararında ise Adana Kabul ve Barınma Merkezindeki koşullar 3. maddeyi ihlal etti.

Gözetimin dayanağı: 5/1

G.B. ve Diğerleri kararında Kilis Valiliğinin gözetim kararı yalnızca anneyi kapsıyordu; üç çocuktan hiç söz edilmiyordu. Çocuklar 18.10.2014–23.1.2015 arasında hakkında resmî bir karar bulunmadan tutuldu ve AİHM 5/1 ihlali buldu (§§ 149-150).

Z.A. ve K.S. kararında başvurucu önce Sakarya'daki emniyet binasında üç gün tutulmuştu. Hükûmet bu sürenin yalnızca idari işlemler için geçirildiğini savundu (§§ 70, 72). Daha önemlisi, Adana Sulh Ceza Hâkimliği gözetimi uzatan bir idari karar bulunmadığı için 25.7.2014'te başvurucunun serbest bırakılmasına karar vermiş, ancak başvurucu 23.8.2014'te, yani 29 gün sonra serbest bırakılmıştı. AİHM bu iki dönem için 5/1 ihlali buldu (§§ 73-74). Başvurucuya 3.900 avro manevi tazminat verildi.

Gözetim sınır dışı etme işlemine bağlı olarak ve gereken özenle yürütüldüğünde ise AİHM ihlal bulmadı: M.A. ve Kunshugarov kararlarında 5/1-f'nin ihlal edilmediğine karar verdi (M.A., § 35; Kunshugarov, § 165).

Hızlı ve etkili denetim: 5/4

Gözetimin hukuka uygunluğu hızlı bir yargısal denetime tabi olmalı. G.B. ve Diğerleri kararında başvurucular hâkimliğin itirazlarını 7 ile 34 gün arasında sonuçlandırdığını ve Kanun'daki beş günlük süreyi aştığını ileri sürmüştü (§ 160). AİHM, üç küçük çocuğuyla tutulan bir anne için talebin özellikle acil olduğunu vurguladı (§ 166).

M.A. kararında İstanbul Sulh Ceza Hâkimliği ilk itirazı üç aydan uzun sürede inceledi ve başvurucu hâlâ tutulduğu hâlde serbest bırakıldığını gerekçe göstererek esasa girmedi (§ 39). Anayasa Mahkemesi de başvurucu sınır dışı edildikten sonra şikâyeti esastan incelemeyen özet bir kabul edilemezlik kararı verdi (§ 40). Başvurucuya gözetimin nedenleri de bildirilmemişti; AİHM 5/2 ve 5/4 ihlali buldu (§§ 36, 41-42).

Kunshugarov kararında sulh ceza hâkimlikleri itirazları gecikmeden ve yeterli gerekçeyle incelemişti. Ancak başvurucunun tutulu iken yaptığı bireysel başvuruların Anayasa Mahkemesinde üç yıldan fazla sürmesi 5/4 ihlali sayıldı (§§ 171-174). Başvurucunun Kazakistan'a iadesi nedeniyle de 3. madde ihlal edilmişti (§ 132). Bayramaliyev kararında iade amacıyla tutulmanın toplam süresi makul bulundu (§§ 33-38). Başvurucunun şikâyeti yalnızca Anayasa Mahkemesindeki sürecin etkililiğine ilişkindi ve AİHM bu yönden 5/4 ihlali buldu (§§ 39, 43).

Kararlar tablosu

Daha eski kararlarda, örneğin Yarashonen ve Amerkhanov kararlarında, merkezdeki koşullara karşı etkili başvuru yolu bulunmaması nedeniyle 13. madde ihlali bulunmuştu (G.B. ve Diğerleri, § 127).

Başvuruda dikkat edilecekler

Sulh ceza hâkimliğinde. Her gözetim kararı ve uzatma kararı ayrı ayrı kontrol edilmeli; aile birlikte tutuluyorsa çocuklar için ayrı bir karar bulunup bulunmadığına bakılmalı (G.B. ve Diğerleri, §§ 149-150). Tahliye kararı verildiyse uygulanıp uygulanmadığı izlenmeli; gecikme ayrıca şikâyet konusu yapılmalı (Z.A. ve K.S., § 73). Hâkimlik itirazı geç incelerse ya da esasa girmezse bu durum tutanağa ve sonraki başvurulara yansıtılmalı (M.A., § 39).

Anayasa Mahkemesi ve AİHM. Kişi tutulu iken yapılan başvurularda koşulların derhal iyileştirilmesi ve tahliye istenmeli; Anayasa Mahkemesinde tedbir talebi ve AİHM'de Kural 39 uyarınca geçici tedbir talebi gündeme gelebilir. Bu yollar AYM'de tedbir talebi ve AİHM'de geçici tedbir yazılarında anlatılıyor. Koşullara ilişkin anlatım ayrıntılı olmalı. Kişi sayısı, metrekare, havalandırma, hijyen ve açık havaya çıkma imkânı ayrı ayrı belirtilmeli (M.A., § 22). Anayasa Mahkemesinin sınır dışı etme ve idari gözetime ilişkin kararları sınır dışı etme ve idari gözetim sayfasında derleniyor.