AİHM 2019'dan bu yana, Türkiye'de geri gönderme merkezlerinde ve kabul ve barınma merkezlerinde idari gözetim altında tutulan yabancılara ilişkin kararlarında, tutulma koşulları nedeniyle 3. madde, gözetimin dayanağı nedeniyle 5/1 ve hukuka uygunluk denetimi nedeniyle 5/4 ihlalleri bulmaya devam ediyor. En yeni örnekler Z.A. ve K.S./Türkiye (5.5.2026) ve Bayramaliyev/Türkiye (9.4.2026) kararları.

Bu yazı 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'ndan sonra verilen beş kararı, AİHM'in tespit ettiği sorunları ve başvuruda dikkat edilecek noktaları ele alıyor.

Yasal çerçeve

AİHM, Nisan 2014'te 6458 sayılı Kanun yürürlüğe girmeden önce Türk hukukunda yabancıların idari gözetimine ilişkin açık bir usul bulunmadığı için çok sayıda ihlal kararı vermişti (G.B. ve Diğerleri, § 147). Yeni Kanun'un 57/2 ve 68/3 maddeleri gözetime yasal dayanak sağlıyor, 57/6 ve 68/7 maddeleri ise gözetimin hukuka uygunluğuna sulh ceza hâkimliği önünde itiraz imkânı tanıyor (§§ 147, 164). Kanun, merkezdeki koşullara ilişkin şikâyetler için ise ayrı bir başvuru yolu öngörmüyordu (§ 128).

Gözetim amacı sınır dışı etme olabileceği gibi, Bayramaliyev kararında olduğu gibi iade de olabiliyor. İade amacıyla tutulma, Cezai Konularda Uluslararası Adli İş Birliği Kanunu'na tabi (Bayramaliyev, §§ 4, 30).

Tutulma koşulları ve etkili başvuru: 3 ve 13. maddeler

G.B. ve Diğerleri/Türkiye kararında bir anne ile 2008, 2012 ve 2013 doğumlu üç çocuğu, Suriye sınırını yasa dışı geçmeye çalışırken yakalandıktan sonra önce Kumkapı, sonra Gaziantep Geri Gönderme Merkezinde tutulmuştu (§§ 6-10). AİHM iki merkezdeki koşullar nedeniyle 3. madde ihlali buldu. Kumkapı'daki koşullara karşı etkili bir başvuru yolu bulunmadığı için 13. maddenin 3. maddeyle birlikte ihlal edildiğine de karar verdi. Başvurucular hem Anayasa Mahkemesine hem AİHM'e henüz tutulurken başvurmuşlardı; bu, koşulların derhal iyileştirilmesini istediklerini gösteriyordu (§ 130).

M.A./Türkiye kararında Gaziantep merkezindeki koşullara ilişkin anlatım Hükûmetin sunduğu sınırlı bilgiyle çürütülemedi (§§ 22-23). Başvurucu Anayasa Mahkemesinden tedbir istemiş, talep reddedilmiş ve başvurucu dört ay daha tutulup sınır dışı edilmişti. AİHM, bu dosyanın koşullarında bireysel başvurunun koşullara ilişkin şikâyet için etkili olmadığına karar verdi (§§ 25-26). Kunshugarov/Türkiye kararında Kumkapı'daki koşullar, Z.A. ve K.S. kararında ise Adana Kabul ve Barınma Merkezindeki koşullar 3. maddeyi ihlal etti.

Gözetimin dayanağı: 5/1

G.B. ve Diğerleri kararında Kilis Valiliğinin gözetim kararı yalnızca anneyi kapsıyordu; üç çocuktan hiç söz edilmiyordu. Çocuklar 18.10.2014–23.1.2015 arasında hakkında resmî bir karar bulunmadan tutuldu ve AİHM 5/1 ihlali buldu (§§ 149-150).

Z.A. ve K.S. kararında başvurucu önce Sakarya'daki emniyet binasında üç gün tutulmuştu. Hükûmet bu sürenin yalnızca idari işlemler için geçirildiğini savundu (§§ 70, 72). Daha önemlisi, Adana Sulh Ceza Hâkimliği gözetimi uzatan bir idari karar bulunmadığı için 25.7.2014'te başvurucunun serbest bırakılmasına karar vermiş, ancak başvurucu 23.8.2014'te, yani 29 gün sonra serbest bırakılmıştı. AİHM bu iki dönem için 5/1 ihlali buldu (§§ 73-74). Başvurucuya 3.900 avro manevi tazminat verildi.

Gözetim sınır dışı etme işlemine bağlı olarak ve gereken özenle yürütüldüğünde ise AİHM ihlal bulmadı: M.A. ve Kunshugarov kararlarında 5/1-f'nin ihlal edilmediğine karar verdi (M.A., § 35; Kunshugarov, § 165).

Hızlı ve etkili denetim: 5/4

Gözetimin hukuka uygunluğu hızlı bir yargısal denetime tabi olmalı. G.B. ve Diğerleri kararında başvurucular hâkimliğin itirazlarını 7 ile 34 gün arasında sonuçlandırdığını ve Kanun'daki beş günlük süreyi aştığını ileri sürmüştü (§ 160). AİHM, üç küçük çocuğuyla tutulan bir anne için talebin özellikle acil olduğunu vurguladı (§ 166).

M.A. kararında İstanbul Sulh Ceza Hâkimliği ilk itirazı üç aydan uzun sürede inceledi ve başvurucu hâlâ tutulduğu hâlde serbest bırakıldığını gerekçe göstererek esasa girmedi (§ 39). Anayasa Mahkemesi de başvurucu sınır dışı edildikten sonra şikâyeti esastan incelemeyen özet bir kabul edilemezlik kararı verdi (§ 40). Başvurucuya gözetimin nedenleri de bildirilmemişti; AİHM 5/2 ve 5/4 ihlali buldu (§§ 36, 41-42).

Kunshugarov kararında sulh ceza hâkimlikleri itirazları gecikmeden ve yeterli gerekçeyle incelemişti. Ancak başvurucunun tutulu iken yaptığı bireysel başvuruların Anayasa Mahkemesinde üç yıldan fazla sürmesi 5/4 ihlali sayıldı (§§ 171-174). Başvurucunun Kazakistan'a iadesi nedeniyle de 3. madde ihlal edilmişti (§ 132). Bayramaliyev kararında iade amacıyla tutulmanın toplam süresi makul bulundu (§§ 33-38). Başvurucunun şikâyeti yalnızca Anayasa Mahkemesindeki sürecin etkililiğine ilişkindi ve AİHM bu yönden 5/4 ihlali buldu (§§ 39, 43).

Kararlar tablosu

KararTarihOlaySonuçTazminat
G.B. ve Diğerleri17.10.2019Anne ve üç küçük çocuk; Kumkapı ve Gaziantep3, 13+3, 5/1 ve 5/4 ihlaliAnneye 2.250, her çocuğa 20.000 avro
Kunshugarov14.1.2025Kumkapı; Kazakistan'a iade3 (iade ve koşullar) ve 5/4 ihlali; 5/1 ihlali yok8.450 avro
M.A.27.11.2025Gaziantep; kamu düzeni gerekçesiyle sınır dışı3, 13+3, 5/2 ve 5/4 ihlali; 5/1 ihlali yok6.500 avro
Bayramaliyev9.4.2026İade amacıyla tutulma5/4 ihlali (Anayasa Mahkemesindeki süreç)İhlal tespiti yeterli
Z.A. ve K.S.5.5.2026Sakarya emniyeti, Kocaeli ve Adana3 ve 5/1 ihlali3.900 avro

Daha eski kararlarda, örneğin Yarashonen ve Amerkhanov kararlarında, merkezdeki koşullara karşı etkili başvuru yolu bulunmaması nedeniyle 13. madde ihlali bulunmuştu (G.B. ve Diğerleri, § 127).

Başvuruda dikkat edilecekler

Sulh ceza hâkimliğinde. Başvurucu her gözetim kararını ve uzatma kararını ayrı ayrı kontrol etmeli; aile birlikte tutuluyorsa çocuklar için ayrı bir karar bulunup bulunmadığına bakmalı (G.B. ve Diğerleri, §§ 149-150). Tahliye kararı verildiyse başvurucu kararın uygulanıp uygulanmadığını izlemeli; gecikmeyi ayrıca şikâyet konusu yapmalı (Z.A. ve K.S., § 73). Hâkimlik itirazı geç incelerse ya da esasa girmezse başvurucu bu durumu tutanağa ve sonraki başvurulara yansıtmalı (M.A., § 39).

Anayasa Mahkemesi ve AİHM. Başvurucu tutulu iken yaptığı başvurularda koşulların derhal iyileştirilmesini ve tahliyesini istemeli; Anayasa Mahkemesinde tedbir talebi ve AİHM'de Kural 39 uyarınca geçici tedbir talebi gündeme gelebilir. Bu yollar AYM'de tedbir talebi ve AİHM'de geçici tedbir yazılarında anlatılıyor. Koşullara ilişkin anlatım ayrıntılı olmalı. Başvurucu kişi sayısını, metrekareyi, havalandırmayı, hijyeni ve açık havaya çıkma imkânını ayrı ayrı belirtmeli (M.A., § 22). Anayasa Mahkemesinin sınır dışı etme ve idari gözetime ilişkin kararları sınır dışı etme ve idari gözetim sayfasında derleniyor.

Anayasa Mahkemesinin pilot kararları. Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu 2025'te iki yapısal sorun tespit etti. Geri gönderme merkezlerindeki tutulma koşullarını düzeltmeyi sağlayacak idari veya yargısal bir yol bulunmadığı için kötü muamele yasağıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiğine karar verdi ve 115.000 TL manevi tazminata hükmetti (İbrahim Muhammed Ali [GK], 8.7.2025, RG 26.2.2026). İdari gözetim sona erdikten sonra gözetimin hukuka aykırılığını inceletip tazminat istemeye yarayan bir yol bulunmadığı için de kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiğine hükmetti (K.N. [GK], 20.11.2025, RG 22.5.2026; Anayasa m. 19/9). İki kararda da pilot karar usulü uygulandı, sorun TBMM'ye bildirildi ve aynı konudaki başvuruların incelenmesi kararın yayımından itibaren dört ay ertelendi. 6458 sayılı Kanun'un 22 Ekim 2026 tarihli güncel metninde bu yönde bir değişiklik yok; kanunun son değişikliği Mayıs 2025'te 121/A maddesine ilişkin.

Kabul edilemezlik kararından sonra dava süresi. Anayasa Mahkemesinin başvuru yollarının tüketilmediği gerekçesiyle verdiği kabul edilemezlik kararından sonra idare mahkemesinde açılan tam yargı davası, gözetimin sona ermesinden itibaren 60 gün ya da kararın tebliğinden itibaren 30 gün geçtiği gerekçesiyle süre aşımından reddedilmişti. Genel Kurul bu yorumu katı buldu; kararı tebellüğ ettikten sonra makul sürede açılan dava için mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiğine karar verdi (Ayubdzhon Murodov [GK], 8.7.2025, §§ 43-46).

Geri gönderme merkezinde tutulan yabancıların Anayasa Mahkemesinden aldığı son ihlal kararları idari gözetim sayfasında başvuru konusuyla birlikte sıralanıyor.

Sık sorulanlar

İdari gözetim ve AİHM hakkında sık sorulan sorular

İdari gözetim kararına karşı nereye başvurulur?

6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'nun 57/6 ve 68/7 maddelerine göre idari gözetim altına alınan yabancı, gözetimin hukuka uygunluğuna sulh ceza hâkimliğinde itiraz edebilir (G.B. ve Diğerleri, § 164). AİHM bu yolun 2014'ten önceki yasal boşluğu giderdiğini kabul etti (§ 147). Ancak somut dosyalarda hâkimliklerin itirazları hızlı ve etkili incelemesi gerekiyor; G.B. ve Diğerleri ile M.A. kararlarında bu sağlanmadı.

Çocuklar hakkında ayrı bir gözetim kararı gerekir mi?

G.B. ve Diğerleri kararında annenin gözetim kararında üç çocuktan hiç söz edilmiyordu. Çocuklar yaklaşık üç ay boyunca hakkında resmî bir karar bulunmadan tutuldu ve AİHM 5/1 ihlali buldu (§§ 149-150). AİHM ayrıca küçüklerin özgürlüğünden yoksun bırakıldığı durumlarda mahkemelerin özel bir özen ve hızla karar vermesi gerektiğini vurguladı (§§ 166-167).

Tahliye kararından sonra tutulmaya devam etmek ihlal mi?

Z.A. ve K.S. kararında Adana Sulh Ceza Hâkimliği, gözetimi uzatan bir idari karar bulunmadığı için 25.7.2014'te başvurucunun serbest bırakılmasına karar verdi. Başvurucu ancak 29 gün sonra, 23.8.2014'te serbest bırakıldı. AİHM bu dönemi keyfî tutulma sayarak 5/1 ihlali buldu (§§ 73-74).

Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru bu dosyalarda etkili mi?

İlke olarak etkili kabul ediliyor, ancak kişi tutulu iken hızlı karar verilmesi gerekiyor. Kunshugarov kararında Anayasa Mahkemesinin başvuruları üç yıldan fazla sürede sonuçlandırması (§§ 172-174), M.A. kararında ise başvurucu sınır dışı edildikten sonra şikâyeti esastan incelemeden özet bir kabul edilemezlik kararı vermesi (§ 40) 5/4 ihlali sayıldı. Bayramaliyev kararında da Anayasa Mahkemesindeki süreç nedeniyle 5/4 ihlali bulundu. Anayasa Mahkemesi de 2025'te verdiği iki pilot kararda, merkezdeki tutulma koşullarını düzeltecek ve sona ermiş gözetim için tazminat sağlayacak bir iç hukuk yolu bulunmadığını tespit etti (İbrahim Muhammed Ali [GK], 2025/10406; K.N. [GK], 2022/8989).

Merkezdeki koşullar nasıl kanıtlanır?

Başvurucu kaldığı yerin metrekaresini, kişi sayısını, havalandırma ve hijyen koşullarını ve açık havaya çıkma imkânını mümkün olduğunca ayrıntılı anlatmalı. M.A. kararında Hükûmet, merkezdeki kişi sayısını gösteren kayıtları, krokiyi ve hijyen ile beslenmeye ilişkin bilgileri sunmadığı için başvurucunun anlatımını çürütememişti (§ 22).

Başlıca hukukî kaynaklar

  1. AYM, İbrahim Muhammed Ali [GK], B. No: 2025/10406, 8.7.2025 (RG 26.2.2026, 33180); AYM, K.N. [GK], B. No: 2022/8989, 20.11.2025 (RG 22.5.2026, 33261); AYM, Ayubdzhon Murodov [GK], B. No: 2020/38849, 8.7.2025
  2. AİHM, G.B. ve Diğerleri/Türkiye, B. No: 4633/15, 17.10.2019
  3. AİHM, Kunshugarov/Türkiye, B. No: 60811/15 ve 54512/17, 14.1.2025
  4. AİHM, M.A./Türkiye, B. No: 36916/19, 27.11.2025
  5. AİHM, Bayramaliyev/Türkiye, B. No: 49068/20, 9.4.2026
  6. AİHM, Z.A. ve K.S./Türkiye, B. No: 36449/17, 5.5.2026