AİHM'de Üçüncü Taraf Müdahalesi: Kimler, Ne Zaman, Nasıl?

AİHM'de davaya taraf olmayan bir devlet, kuruluş ya da kişi, Daire Başkanının daveti veya izniyle yazılı görüş sunabilir; başvurucunun vatandaşı olduğu devlet ve Avrupa Konseyi İnsan Hakları Komiseri ise bu hakka doğrudan sahiptir (AİHS m. 36). İzin talebi, başvurunun Hükümete bildirildiğine ilişkin bilginin HUDOC'ta yayımlanmasından itibaren on iki hafta içinde, gerekçeli ve İngilizce veya Fransızca yapılır (İçtüzük Kural 44 § 3).

Türkiye hakkındaki öne çıkan davalarda bu yol sıkça kullanıldı: gazetecilerin tutukluluğuna ilişkin davalarda İnsan Hakları Komiseri ve uluslararası basın kuruluşları, ByLock davalarında Uluslararası Hukukçular Komisyonu ve BM Özel Raportörü görüş sundu.

Müdahale hakkı üç ayrı gruba tanınır

AİHS m. 36 üç durumu ayırır. Vatandaşlarından biri başvurucu olan devlet, Daire ve Büyük Daire önündeki davalarda yazılı görüş sunma ve duruşmalara katılma hakkına sahiptir (m. 36/1). Mahkeme Başkanı, adaletin gereği gibi yerine getirilmesi amacıyla, davaya taraf olmayan herhangi bir devleti ya da başvurucu dışında davayla ilgili herhangi bir kişiyi yazılı görüş sunmaya veya duruşmaya katılmaya davet edebilir (m. 36/2). Avrupa Konseyi İnsan Hakları Komiseri ise Daire ve Büyük Daire önündeki her davada yazılı görüş sunabilir ve duruşmalara katılabilir (m. 36/3).

Sivil toplum kuruluşları, barolar, akademik merkezler ve uluslararası kuruluşların raportörleri m. 36/2 kapsamında, Daire Başkanının izniyle müdahale eder. İçtüzük bu izni “davayla ilgili kişi” kavramı üzerinden düzenler; davet veya izin, Başkanın belirlediği süre dâhil koşullara bağlıdır (Kural 44 §§ 3, 5).

İzin talebi bildirimin HUDOC'ta yayımlanmasından itibaren on iki hafta içinde yapılır

Kural 44 § 3'e göre izin, başvuru Hükümete bildirildikten sonra verilebilir. Talep gerekçeli olmalı ve Mahkemenin resmî dillerinden birinde yazılmalıdır. Yazılı görüş sunma izni için talep, başvurunun Hükümete bildirildiğine ilişkin bilginin HUDOC'ta yayımlanmasından itibaren en geç on iki hafta içinde; Daire önündeki bir duruşmaya katılma izni için ise duruşma kararının Mahkemenin internet sitesinde yayımlanmasından itibaren dört hafta içinde yapılır. Daire Başkanı istisnai nedenlerle başka süreler belirleyebilir.

İnsan Hakları Komiseri de yazılı görüş sunmak istediğini aynı on iki haftalık süre içinde Yazı İşleri Müdürlüğüne bildirir (Kural 44 § 2). Sunulan görüşler taraflara iletilir; taraflar Başkanın belirlediği koşullarla cevap verebilir (§ 6). Hükümete bildirilen başvurular bu nedenle müdahale açısından da bir başlangıç noktasıdır; bildirim aşaması Hükümete bildirim ve görüş aşaması yazısında anlatılıyor.

Türkiye davalarında müdahaleler gazeteci, ByLock ve siyasetçi davalarında yoğunlaştı

Aşağıdaki tablo, Türkiye hakkındaki kararlarda yer alan üçüncü taraf müdahalelerinden örnekleri gösteriyor.

Dava	Karar tarihi	Müdahil
Mehmet Hasan Altan/Türkiye	20.3.2018	Avrupa Konseyi İnsan Hakları Komiseri (m. 36/3)
Kavala/Türkiye	10.12.2019	PEN International, Türkiye İnsan Hakları Davalarına Destek Projesi ve İfade Özgürlüğü Derneği (m. 36/2)
Sabuncu ve diğerleri/Türkiye	10.11.2020	İnsan Hakları Komiseri; BM ifade özgürlüğü Özel Raportörü ve ARTICLE 19, Human Rights Watch, PEN International gibi kuruluşlar (m. 36/2–3)
Selahattin Demirtaş/Türkiye (no. 2) [BD]	22.12.2020	İnsan Hakları Komiseri (m. 36/3)
Yalçınkaya/Türkiye [BD]	26.9.2023	Uluslararası Hukukçular Komisyonu (m. 36/2)
Yasak/Türkiye [BD]	5.5.2026	BM Terörle Mücadele ve İnsan Hakları Özel Raportörü, Büyük Daire Başkanının davetiyle (m. 36/2)
Tosun ve diğerleri/Türkiye	11.2.2025	Volunteer Jurists Association (m. 36/2)
Deryan/Türkiye	21.7.2015	Yunanistan Hükümeti (m. 36/1)

ByLock davalarında müdahale Daire aşamasında başladı: Yalçınkaya davasında Bölüm Başkanı Uluslararası Hukukçular Komisyonuna müdahale izni verdi; Yasak davasında ise Büyük Daire Başkanı BM Terörle Mücadele ve İnsan Hakları Özel Raportörü Ben Saul'u yazılı usule katılmaya davet etti (Kural 44 § 3 ve 71 § 1). Bu kararların Türkiye'deki etkisi Yalçınkaya kararı yazısında anlatılıyor.

Sık sorulanlar

Üçüncü taraf müdahalesi hakkında sık sorulan sorular

Müdahil, davanın tarafı olur mu?

Hayır. Müdahil yazılı görüş sunar, istisnai olarak duruşmaya katılabilir; davanın tarafı olmaz. Görüşler taraflara gönderilir ve taraflar Daire Başkanının belirlediği koşullarla bu görüşlere cevap verebilir (Kural 44 § 6).

Müdahale talebi hangi dilde yapılır?

Talep ve yazılı görüşler Mahkemenin resmî dillerinden biriyle, İngilizce veya Fransızca yazılır (Kural 44 § 3-b ve § 6, Kural 34 § 4). Talep gerekçeli olmalıdır.

Büyük Daire davalarında süre ne zaman başlar?

Büyük Daireye giden davalarda süreler, Dairenin davadan Büyük Daire lehine el çekme kararının ya da Büyük Daire kurulunun gönderme talebini kabul kararının Mahkemenin internet sitesinde yayımlanmasından itibaren işler (Kural 44 § 4-a).

Koşullara uyulmazsa ne olur?

Davet veya izin, Daire Başkanının belirlediği süre dâhil koşullara bağlıdır. Koşullara uyulmazsa Başkan görüşleri dosyaya almayabilir ya da duruşmaya katılımı sınırlayabilir (Kural 44 § 5).

Başvurucunun ülkesi davaya katılabilir mi?

Evet. Vatandaşlarından biri başvurucu olan devlet, Daire ve Büyük Daire önünde yazılı görüş sunma ve duruşmalara katılma hakkına sahiptir (AİHS m. 36/1). Bu hakkı kullanmak isteyen devlet, başvurunun kendisine iletilmesinden itibaren on iki hafta içinde Yazı İşleri Müdürlüğüne yazılı bildirimde bulunur (Kural 44 § 1-b). Deryan/Türkiye davasında Yunanistan Hükümeti bu hakkı kullandı.

Yazar

Av. Ertuğrul Targal

Targal Avukatlık Bürosunun kurucu avukatıdır. Meslekî ve akademik çalışmalarını ceza hukuku, ceza muhakemesi ve insan hakları hukuku konularında sürdürmektedir.

AİHM'de Üçüncü Taraf Müdahalesi (AİHS m. 36)