Tarafsızlığından şüphe edilmesini haklı kılan sebepler bulunan hâkimin reddi, ilk derece mahkemesinde sanığın sorgusu başlayıncaya kadar istenir; sebep sonradan ortaya çıkmış veya öğrenilmişse duruşma bitinceye kadar, ancak öğrenmeden itibaren yedi gün içinde istenmelidir (CMK m. 24-25). İstem, hâkimin mensup olduğu mahkemeye dilekçeyle veya tutanağa geçirilerek yapılır ve bütün sebepler olgularıyla birlikte bir defada gösterilir (m. 26). Reddi istenen hâkim karar verilinceye kadar yalnız gecikmesinde sakınca olan işlemleri yapabilir (m. 29/1).

Bu yazı, yasaklılık ile tarafsızlık sebeplerini, ret isteminin süresini ve karar merciini, geri çevirme ve itiraz yolunu anlatır. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, geri çevirme kararına yapılan itiraz incelenmeden kurulan hükümleri bozuyor.

Sebepler

İki tür sebep: yasaklılık ve tarafsızlık şüphesi

Hâkimin davaya bakamayacağı hâller (yasaklılık). Hâkim şu durumlarda hâkimlik görevini yapamaz (CMK m. 22):

  • suçtan kendisi zarar görmüşse,
  • sonradan kalksa bile şüpheli, sanık veya mağdurla arasında evlilik, vesayet veya kayyımlık ilişkisi bulunmuşsa,
  • şüpheli, sanık veya mağdurun kan veya kayın hısımlığından üstsoy veya altsoyuysa, aralarında evlat edinme bağı varsa, üçüncü derece dahil kan veya evlilik sona ermiş olsa bile ikinci derece dahil kayın hısımlığı varsa,
  • aynı davada savcılık, adli kolluk görevi, müdafilik veya mağdur vekilliği yapmış ya da tanık veya bilirkişi olarak dinlenmişse.

Ayrıca bir karar veya hükme katılan hâkim, üst mahkemenin bu hükme ilişkin kararına katılamaz; aynı işte soruşturma evresinde görev yapan hâkim kovuşturmada, yargılamanın yenilenmesinde önceki yargılamada görev yapan hâkim yeni yargılamada görev alamaz (m. 23). Yasaklı hâkimin hükme katılması, kanun yolunda hükmün bozulmasını gerektiren kesin hukuka aykırılıktır (m. 289/1-b).

Tarafsızlığı şüpheye düşüren sebepler. Hâkimin reddi, yasaklılık dışında tarafsızlığını şüpheye düşürecek diğer sebeplerle de istenebilir (m. 24/1). Kanun bu sebepleri tek tek saymaz; istem, örneğin taraflardan biriyle yakın dostluk veya husumet, davanın sonucuna ilişkin önceden açıklanmış görüş ya da taraflardan birine karşı önyargıyı gösteren sözler gibi somut olgulara dayandırılır. Ret isteminde bulunan kişi, karar veya hükme katılacak hâkimlerin isimlerinin kendisine bildirilmesini isteyebilir (m. 24/3).

Süre ve usul

  • İlk derece mahkemesinde: sanığın sorgusu başlayıncaya kadar (CMK m. 25/1).
  • Bölge adliye mahkemesinde duruşmalı işlerde: inceleme raporu açıklanıncaya kadar; Yargıtay'da: görevlendirilen üye veya tetkik hâkiminin raporu üyelere açıklanıncaya kadar. Diğer hâllerde inceleme başlayıncaya kadar (m. 25/1).
  • Sonradan ortaya çıkan veya öğrenilen sebep: duruşma veya inceleme bitinceye kadar, ancak sebebin öğrenilmesinden itibaren yedi gün içinde (m. 25/2).
  • Şekil: mahkemeye dilekçe veya zabıt kâtibine tutanak; öğrenilen bütün sebepler bir defada ve olgularıyla birlikte gösterilir (m. 26/1-2). Reddi istenen hâkim, sebepler hakkındaki görüşünü yazılı bildirir (m. 26/3).
Karar

Kim karar verir, hangi kararlar verilebilir?

  • Karar mercii: hâkimin mensup olduğu mahkeme; reddi istenen hâkim müzakereye katılamaz. Mahkeme bu yüzden oluşturulamıyorsa asliye ceza hâkimi için yargı çevresindeki ağır ceza mahkemesi; ağır ceza mahkemesi için numara olarak kendisini izleyen daire, tek daire varsa en yakın ağır ceza mahkemesi karar verir. Sulh ceza hâkimi için asliye ceza mahkemesi, tek hâkim için ağır ceza mahkemesi karar verir (CMK m. 27/1-2).
  • Kabul: davaya başka bir hâkim veya mahkeme bakar (m. 27/4); karar kesindir (m. 28/1). Gecikmesinde sakınca bulunan işlemler dışında duruşma tekrarlanır (m. 29/3).
  • Ret: kabul edilmeme kararına itiraz edilebilir; itiraz üzerine verilen ret kararı hükümle birlikte incelenir (m. 28/1).
  • Geri çevirme: istem süresinde yapılmamışsa, ret sebebi ve delili gösterilmemişse ya da duruşmayı uzatmak amacıyla yapıldığı açıkça anlaşılıyorsa mahkeme istemi geri çevirir. Bu karar heyetli mahkemede reddedilen hâkimin katılımıyla, tek hâkimli mahkemede hâkimin kendisi tarafından verilir; itiraz edilebilir (m. 31).

Ret istemi sırasında yargılama: reddi istenen hâkim karar verilinceye kadar yalnız gecikmesinde sakınca olan işlemleri yapar. Ret oturum sırasında istenmişse oturuma devam olunabilir; ancak esas hakkındaki iddia ve savunmaların dinlenmesine geçilemez ve ret hakkında karar verilmeden reddedilen hâkim tarafından veya onun katılımıyla bir sonraki oturuma başlanamaz (m. 29/1-2).

Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi kararları

  • İtiraz beklenmeden hüküm kurulamaz. Ceza Genel Kurulu, hâkimin reddi isteminin geri çevrilmesine karşı yapılan itiraz için CMK m. 31'in son fıkrasındaki itiraz süreci işletilmeden ve m. 29/1'e rağmen yargılamaya devam edilerek kurulan hükümleri, yargılama bittikten sonra da tarafsızlık sorununu gündemde tuttuğu gerekçesiyle bozdu (E. 2017/1109, K. 2019/569, 1.10.2019).
  • Aynı ilke, ilk derece mahkemesi sıfatıyla yargılama yapan Yargıtay dairesi için de uygulandı: Reddi istenen heyet başkanının katılımıyla itiraz mercii karar vermeden hüküm kurulması bozma nedeni sayıldı (E. 2019/389, K. 2019/608, 17.10.2019, oybirliği).
  • Anayasa Mahkemesi, nesnel tarafsızlık: Serkan Şeker kararında tutukluya verilen disiplin cezasına karşı şikâyeti reddeden infaz hâkiminin, bu karara itirazı inceleyen ağır ceza mahkemesi heyetinde de yer almasını nesnel tarafsızlığa aykırı buldu. Kendi kararını denetleyen hâkimin bu karardaki hatalar konusunda savunmacı bir tutum takınabileceğini belirterek tarafsız mahkemede yargılanma hakkının ihlal edildiğine karar verdi (B. No: 2017/15118, 2.6.2020, §§ 43, 53-54). Mahkeme, tarafsızlığın öznel ve nesnel yönlerle değerlendirildiğini, görünüşün de önem taşıdığını AİHM içtihadına dayanarak açıkladı (§§ 19-22).
Uygulama

Ret istemi hazırlarken

  1. Sebebi somut olgulara bağlayın: hâkimin hangi sözü, hangi işlemi veya hangi ilişkisi tarafsızlığından şüphe ettiriyor; tarih ve tutanak sayfasıyla gösterin. Soyut istem geri çevrilir (CMK m. 31/1-b).
  2. Süreyi kaçırmayın: sorgudan önce bildiğiniz sebebi sorgudan önce, sonradan öğrendiğinizi yedi gün içinde ileri sürün; öğrenme tarihini dilekçede açıklayın.
  3. Tüm sebepleri bir defada yazın (m. 26/2).
  4. Geri çevrilirse itiraz edin ve itiraz sonuçlanmadan esasa ilişkin işlemlere, özellikle esas hakkındaki mütalaa ve savunmaya geçilmemesini tutanağa geçirtin (esas hakkında mütalaa).
  5. Kanun yolunda ileri sürün: ret istemi kanuna aykırı reddedilmiş ve hâkim hükme katılmışsa istinaf veya temyiz dilekçesinde CMK m. 289/1-c'yi gösterin (istinaf, temyiz).
Sık sorulanlar

Hâkimin reddi hakkında sık sorulan sorular

Hâkimin reddi nedir?

Davaya bakması kanunen yasak olan ya da tarafsızlığından şüphe edilmesini haklı kılan sebepler bulunan hâkimin davadan çekilmesini sağlamak için yapılan istemdir (CMK m. 24/1). Cumhuriyet savcısı, şüpheli veya sanık ve müdafii, katılan ve vekili ret isteminde bulunabilir (m. 24/2).

Hâkimin reddi ne zamana kadar istenir?

Tarafsızlığı şüpheye düşüren sebeplerde ilk derece mahkemesinde sanığın sorgusu başlayıncaya kadar istenir. Sebep sonradan ortaya çıkmış veya öğrenilmişse duruşma bitinceye kadar, ancak sebebin öğrenilmesinden itibaren yedi gün içinde istenmelidir (CMK m. 25).

Hâkimin reddi talebine kim karar verir?

Hâkimin mensup olduğu mahkeme karar verir; reddi istenen hâkim müzakereye katılamaz. Bu nedenle mahkeme oluşturulamıyorsa asliye ceza hâkimi için yargı çevresindeki ağır ceza mahkemesi, ağır ceza mahkemesi için sonraki numaralı daire veya en yakın ağır ceza mahkemesi, sulh ceza hâkimi için asliye ceza mahkemesi karar verir (CMK m. 27).

Hâkimin reddi talebi reddedilirse ne olur?

Ret isteminin kabulüne ilişkin karar kesindir; kabul edilmemesine ilişkin karara itiraz edilebilir ve itiraz üzerine verilen ret kararı hükümle birlikte kanun yolunda incelenir (CMK m. 28). Geçerli şüphe nedeniyle yapılan ret istemi kanuna aykırı olarak reddedilmiş ve hâkim hükme katılmışsa bu, hükmün bozulmasını gerektiren kesin hukuka aykırılıktır (m. 289/1-c).

Hâkimin reddi talep edilince duruşma durur mu?

Reddi istenen hâkim, karar verilinceye kadar yalnız gecikmesinde sakınca olan işlemleri yapabilir. Ret oturum sırasında istenmişse oturuma devam edilebilir; ancak esas hakkındaki iddia ve savunmalara geçilemez ve ret hakkında karar verilmeden reddedilen hâkimin katılımıyla yeni oturuma başlanamaz (CMK m. 29).

Hâkimin reddi talebi hangi durumlarda geri çevrilir?

Ret istemi süresinde yapılmamışsa, ret sebebi ve delili gösterilmemişse ya da istemin duruşmayı uzatmak amacıyla yapıldığı açıkça anlaşılıyorsa mahkeme istemi geri çevirir; bu kararı tek hâkimli mahkemede reddedilen hâkimin kendisi verebilir. Geri çevirme kararına itiraz edilebilir (CMK m. 31).

Avukat Ertuğrul Targal
Yazar

Av. Ertuğrul Targal

Targal Avukatlık Bürosunun kurucu avukatıdır. Meslekî ve akademik çalışmalarını ceza hukuku, ceza muhakemesi ve insan hakları alanlarında sürdürmektedir.

Başlıca hukukî kaynaklar

  1. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 22-31 ve 289
  2. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2017/1109, K. 2019/569, 1.10.2019
  3. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2019/389, K. 2019/608, 17.10.2019
  4. AYM, Serkan Şeker, B. No: 2017/15118, 2.6.2020