Trafik Sigortasında Değer Kaybı ve Destekten Yoksun Kalma: Anayasa Mahkemesinin İptal Kararları

Anayasa Mahkemesinin üç kararı

2020: genel şartlara atıf

6704 sayılı Kanun 2016'da, trafik sigortası kapsamındaki tazminatların Karayolları Trafik Kanunu ile "bu Kanun çerçevesinde hazırlanan genel şartlarda" öngörülen usul ve esaslara tabi olacağını öngörmüştü. Genel şartlar idarenin düzenleyici işlemidir ve her zaman değiştirilebilir. Anayasa Mahkemesi, sigorta şirketinin borcunun kapsamı için temel çerçeve ve ilkelerin kanunda belirlenmediğini, idareye geniş takdir yetkisi tanındığını ve bunun sözleşme özgürlüğünü kanunilik ölçütüne aykırı biçimde sınırladığını belirtti (§ 34).

Mahkemeye göre işletenin tazminat borcu Türk Borçlar Kanunu'nun gerçek zararın tazminini öngören kurallarına göre belirlenirken sigorta şirketinin borcunun genel şartlara göre belirlenmesi, menfaat dengesini bozabilirdi. Sigortanın gerçek zarardan az ödemesi hâlinde işleten, sigorta yaptırmış olmasına rağmen farktan sorumlu kalır; zarar görenin bu kısmı tahsil edebilmesi ise işletenin ekonomik durumuna bağlı olurdu (§§ 41-42). Kurallar Anayasa'nın 5, 13, 17, 35 ve 48. maddelerine aykırı bulundu (§ 43).

2022: değer kaybı ve destekten yoksun kalma formülü

Kanun koyucu 2021'de 7327 sayılı Kanun'la 90. maddeye, bu kez formülü doğrudan kanuna yazan bir cümle ekledi. Buna göre değer kaybı tazminatı aracın piyasa değeri, kullanılmışlık düzeyi, hasara uğrayan parçaları ve hasar tutarı dikkate alınarak; destekten yoksun kalma ve sürekli sakatlık tazminatları ise ulusal hayat tabloları ve genel şartlarda yüzde 2'yi geçmemek üzere belirlenen iskonto oranı esas alınarak hesaplanacaktı.

Anayasa Mahkemesi, 135 milletvekilinin açtığı iptal davasında bu cümleyi de iptal etti. Gerekçe aynı noktada birleşti: haksız fiil niteliğindeki trafik kazasından doğan zararlardan sorumlu olanların tazminat borçları farklı kurallara tabi kılınıyordu. Türk Borçlar Kanunu'na göre hesaplanan tazminatın bu kurallara göre hesaplanandan yüksek olması hâlinde zarar görenin zararı, onu teminat altına almak için öngörülen zorunlu sigorta kapsamında karşılanamayacaktı. Bu, zorunlu trafik sigortasının temelindeki mağdurun gerçek zararının karşılanması amacıyla bağdaşmıyordu; kural Anayasa'nın 5, 17 ve 35. maddelerine aykırıydı (§§ 56-59). Uygulama esaslarının belirlenmesine ilişkin fıkra da uygulanma imkânı kalmadığı için iptal edildi (§ 60).

Aynı kararda Mahkeme, hasar nedeniyle trafikten çekilen veya hurdaya ayrılan araçların değer kaybı taleplerini sigorta kapsamı dışında bırakan 92. maddenin (l) bendini Anayasa'ya uygun buldu. Bu araçlarda tamir yerine trafikten çekme veya hurdaya ayırma daha ekonomik olduğundan değer kaybından değil, aracın bedelinin karşılanmasından söz edilebilirdi (§§ 64-66).

2024: araç satışında sigortanın devamı

94. maddenin üçüncü ve dördüncü fıkralarına göre işleten değişince sigortacı sözleşmeyi kendisine bildirimden itibaren on beş gün içinde feshedebiliyor, sigorta da fesih tarihinden on beş gün sonrasına kadar geçerli kalıyordu. Bu sürede yeni işletenin üçüncü kişilere verdiği zarar sigortadan ödeniyor, ancak sigortacının aracı satan eski sigortalıya rücu etmesi mümkün olabiliyordu.

E.2023/130, K.2024/17 kararında Mahkeme, aracı satanın araç üzerindeki fiilî ve hukukî hâkimiyetinin sona erdiğini, yeni işletenin davranışlarını kontrol etme gücü olmayan birini onun fiillerinden sorumlu tutmanın ağır bir müdahale olduğunu belirtti. Aynı amaca, devredilen aracın tescilinde veya trafiğe çıkarılmasında yeni işletenden sigorta yaptırmasının aranması gibi daha hafif bir yolla ulaşılabilirdi. Kurallar ölçülülük ilkesine aykırı bulundu ve iptal edildi (§§ 35-39). İptal, boşluk doğmaması için dokuz ay ertelendi ve 5.12.2024'te yürürlüğe girdi.

Bugün geçerli kurallar ve süreler

• Hesaplama: trafik sigortası kapsamındaki tazminatlar Karayolları Trafik Kanunu'nda öngörülen usul ve esaslara tabidir; Kanun'da düzenlenmeyen hususlarda Türk Borçlar Kanunu'nun haksız fiil hükümleri uygulanır (m. 90). Değer kaybı, destekten yoksun kalma ve sakatlık tazminatlarının kanunda sabit bir formülü artık yoktur.
• Önce sigortaya başvuru: dava açmadan önce sigorta şirketine yazılı başvuru zorunludur. Şirket 15 gün içinde cevap vermezse veya cevap talebi karşılamazsa dava açılabilir ya da Sigorta Tahkim Komisyonuna başvurulabilir (m. 97).
• Zamanaşımı: maddi zarar talepleri, zararın ve tazminat yükümlüsünün öğrenilmesinden itibaren iki yıl, her hâlde kazadan itibaren on yıl içinde zamanaşımına uğrar; kaza suç oluşturuyorsa ve ceza zamanaşımı daha uzunsa o süre uygulanır (m. 109).
• Kapsam dışı talepler: manevi tazminat, hak sahibinin kendi kusuruna denk gelen kısım, destek şahsının kusuruna denk gelen destekten yoksun kalma tazminatı, kâr ve kira kaybı gibi dolaylı zararlar ve pert araçların değer kaybı trafik sigortasının kapsamı dışındadır (m. 92). Bu zararlar için işletene ve sürücüye karşı genel hükümlere göre dava açılabilir.
• Anayasa Mahkemesine başvuru: derece mahkemesi kararlarında gerçek zarar ilkesinden ayrılan bir hesaplama veya iptal edilmiş bir kuralın uygulanması söz konusuysa kesin karardan sonra otuz gün içinde bireysel başvuru değerlendirilebilir (bkz. Anayasa Mahkemesi iptal kararı).

Trafik idari para cezalarına ilişkin Anayasa Mahkemesi kararları için araç sahibine yazılan trafik cezası yazısına bakılabilir.