Anayasa Mahkemesi İptal Kararı Ne Zaman Yürürlüğe Girer? Geriye Yürür mü, Davalara Etkisi

İptal kararı ne zaman yürürlüğe girer?

Anayasa'ya göre kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ya da TBMM İçtüzüğü veya bunların hükümleri, iptal kararlarının Resmî Gazete'de yayımlandığı tarihte yürürlükten kalkar (Anayasa m. 153/3). Belirleyici tarih kararın verildiği gün değil, Resmî Gazete'de yayımlandığı gündür. İptal kararları gerekçesi yazılmadan açıklanamaz; bu nedenle kararın verildiği tarih ile yayımı arasında haftalar, bazen aylar geçebilir (Anayasa m. 153/1). Anayasa Mahkemesi kararları Resmî Gazete'de hemen yayımlanır ve yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzel kişileri bağlar (Anayasa m. 153/6).

Aynı kurallar 6216 sayılı Kanun'un 66. maddesinde de yer alır. Mahkeme bir kuralı iptal ederken kanun koyucu gibi hareket ederek yeni bir uygulamaya yol açacak biçimde hüküm kuramaz (Anayasa m. 153/2; 6216 m. 66/4). İptal kararı boşluk doğurur, boşluğu doldurmak kanun koyucunun işidir.

Erteleme ve örnekler

Anayasa Mahkemesi gereken hâllerde iptal hükmünün yürürlüğe gireceği tarihi ayrıca kararlaştırabilir; bu tarih kararın Resmî Gazete'de yayımlandığı günden başlayarak bir yılı geçemez. Erteleme hâlinde TBMM, iptalin ortaya çıkardığı hukuki boşluğu dolduracak kanun teklifini öncelikle görüşüp karara bağlar (Anayasa m. 153/3-4). Mahkeme ertelemeye genellikle iptalle doğacak boşluğun kamu yararını zedeleyeceği durumlarda başvurur. Erteleme süresince iptal edilen kural yürürlükte kalır.

Tablodaki bilgiler, Anayasa Mahkemesinin bireysel başvuru kararlarında bu norm denetimi kararlarını özetlediği paragraflara dayanıyor: Cem Altınel (18.2.2026), Salih Emekçi (22.4.2026), Denpa Ltd. Şti. (22.4.2026), Bulut Duman ve diğerleri (1.10.2025) ve Mehmet Çelebi ve diğerleri (24.12.2025).

Kanun koyucu düzenleme yapmazsa. Erteleme süresi dolduğunda kural yine yürürlükten kalkar. Örgüt adına suç işlemeye ilişkin TCK m. 220/6 iptal edildikten sonra 7499 sayılı Kanunla TCK m. 314/3'e eklenen benzer kural da Anayasa'ya aykırı bulunup iptal edildi; Anayasa Mahkemesi Aralık 2025'te bu ikinci iptalden sonra da yeni bir yasal düzenleme yapılmadığını belirtti (Mehmet Çelebi ve diğerleri, §§ 14-16; bkz. örgüt adına suç işleme). Erişim engeline ilişkin 5651 sayılı Kanun m. 9 için de Mahkeme, iptalin yürürlüğe girmesinden sonra yirmi aydan fazla süre geçtiği hâlde yeni düzenleme yapılmadığını tespit etti (Bulut Duman ve diğerleri; bkz. erişim engeli ve AYM).

İptal kararları geriye yürümez

"İptal kararları geriye yürümez" kuralı hem Anayasa'da hem 6216 sayılı Kanun'da yer alır (Anayasa m. 153/5; 6216 m. 66/2). Anayasa Mahkemesi kuralın anlamını şöyle açıklıyor: Anayasa'da iptal kararları idari yargıdaki iptal kararları gibi düşünülmemiş, iptal edilen kuralın baştan beri geçersiz sayılması esası benimsenmemiştir. Devlete güveni sarsmamak ve devlet yaşamında karmaşaya yol açmamak için, etkilerini göstermiş ve sonuçlarını doğurmuş durumlar iptal kararının yürürlüğe gireceği güne kadarki dönem için geçerli sayılır (AYM, E.1989/11, K.1989/48, 12.12.1989; aktaran Mustafa Sadık Erkek, 12.3.2026, § 28).

Bu nedenle iptal edilen bir kanun hükmüne göre yapılmış işlemler geçerliliğini sürdürür (Harun Cansız, 3.10.2024, § 10). Uygulamadaki sonuçlarından bazıları:

• Geriye dönük ödeme yok. Ek ödemeyi engelleyen kural iptal edilmiş olsa da iptal kararına dayanarak geçmiş dönem için ödeme yapılmaması mülkiyet hakkını ihlal etmez; geriye dönük düzenleme yapıp yapmamak kanun koyucunun takdirindedir (Halise Özgüven, 18.10.2022, § 10; Harun Cansız, §§ 12-13).
• Geçmiş işleme yeni yargı yolu açılmaz. Askerî disiplin cezalarına karşı yargı yolunu kapatan hüküm 2022'de iptal edilmiş olsa da Anayasa Mahkemesi, iptal geriye yürümediği için daha önce verilmiş bir cezaya ilişkin başvuruyu konu bakımından yetkisizlik nedeniyle kabul edilemez buldu (Mustafa Sadık Erkek, §§ 29-31).

Devam eden davalara ve kesinleşmiş kararlara etkisi

Devam eden davalar. Geriye yürümezlik, iptal edilen kuralın iptalden sonra da uygulanabileceği anlamına gelmez. Anayasa Mahkemesine göre Anayasa'nın bağlayıcılığı, Mahkeme kararlarına bütün devlet organlarının uyma zorunluluğu ve Anayasa'nın üstünlüğü, Anayasa'ya aykırılığı saptanan bir kuralın bu tespitten sonra uygulanma alanı bulmasını kesinlikle önler (E.1989/11, K.1989/48; Mustafa Sadık Erkek, § 28). Bu nedenle iptal yürürlüğe girdiğinde henüz karara bağlanmamış davalarda mahkemeler iptal edilen kurala dayanamaz. Örneğin görevli yargı yerini belirleyen bir kuralın iptalinden sonra bir idare mahkemesi, Anayasa Mahkemesi kararlarının derdest davalarda uygulanacağının açık olduğunu belirterek görev konusunu iptal sonrası duruma göre değerlendirdi (Mehmet Berberoğlu, 29.1.2026, § 21).

Kesinleşmiş ceza hükümleri. İptal kararı kesinleşmiş mahkûmiyetleri kendiliğinden ortadan kaldırmaz. TCK m. 220/6 iptal edildikten sonra da bu hükme göre verilen hapis cezalarının infazına devam edildi. Anayasa Mahkemesi bu durumda başvuruların incelenmesini sürdürdü, toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkının ihlal edildiğine karar verdi, yeniden yargılamaya ve her başvurucuya 34.000 TL manevi tazminata hükmetti (Mehmet Çelebi ve diğerleri, §§ 15-20 ve hüküm). Kesinleşmiş bir hükümde iptal kararından yararlanmanın yolu bu nedenle çoğu zaman bireysel başvuru ve ardından yeniden yargılamadır. Bireysel başvuru süresi otuz gündür (bkz. AYM başvuru süresi ne zaman başlar).

HAGB örneği. HAGB kararlarına itiraz yolunu düzenleyen CMK m. 231/12 2022'de, HAGB'yi düzenleyen 231/5 ve bağlı fıkralar 2023'te iptal edildi. Kanun koyucu 7499 sayılı Kanunla (RG 12.3.2024) 231. maddenin 5-14. fıkralarını yeniden yazdı ve HAGB kararına karşı istinaf yolunu getirdi. Anayasa Mahkemesi yeni 231/5'in ilk cümlesini de 10.7.2025'te, kamu görevlilerinin görevleri sebebiyle işledikleri ve Anayasa m. 17 anlamında işkence, eziyet ve kötü muamele sayılan suçlar için bir istisna öngörülmediği gerekçesiyle iptal etti ve iptalin yayımdan dokuz ay sonra yürürlüğe girmesine karar verdi (Denpa Ltd. Şti., §§ 13-17). Eski usulle verilmiş HAGB kararlarına ilişkin bireysel başvurularda Mahkeme iptal ve ihlal kararlarını birlikte değerlendirerek adil yargılanma hakkının ihlal edildiğine karar veriyor (Salih Emekçi, § 14). HAGB'nin şartları ve sonuçları için bkz. HAGB nedir.

Davada Anayasa'ya aykırılık iddiası: itiraz yolu

Kişiler bir kanunun iptali için Anayasa Mahkemesine doğrudan başvuramaz. İptal davası Cumhurbaşkanı, TBMM'de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu ve üye tamsayısının en az beşte biri tarafından, kuralın Resmî Gazete'de yayımlanmasından itibaren altmış gün içinde açılabilir (Anayasa m. 150-151). Yasama işlemleri ve düzenleyici idari işlemler aleyhine doğrudan bireysel başvuru da yapılamaz (6216 m. 45/3). Bir davanın tarafı için açık olan yol itiraz yoludur, yani somut norm denetimi:

• Şartlar. Davaya bakan mahkeme, o davada uygulanacak bir kanun ya da Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükmünü Anayasa'ya aykırı görürse ya da taraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık iddiasını ciddi bulursa, gerekçeli başvuru kararıyla kuralı Anayasa Mahkemesine gönderir ve davayı geri bırakır (Anayasa m. 152/1; 6216 m. 40/1).
• İddia ciddi bulunmazsa. Mahkeme talebi gerekçesini göstererek reddeder; bu ret esas hükümle birlikte kanun yoluna götürülebilir (Anayasa m. 152/2; 6216 m. 40/2). İddia bu nedenle istinaf ve temyiz dilekçelerinde yeniden ileri sürülmelidir.
• Beş ay. Anayasa Mahkemesi kararını işin kendisine noksansız gelişinden itibaren beş ay içinde verir. Bu sürede karar çıkmazsa mahkeme davayı yürürlükteki hükümlere göre sonuçlandırır; ancak Anayasa Mahkemesinin kararı esas hakkındaki karar kesinleşinceye kadar gelirse mahkeme buna uymak zorundadır (Anayasa m. 152/3; 6216 m. 40/5).
• Aynı mahkemedeki diğer dosyalar. İtiraz yoluna başvuran mahkemede aynı kuralın uygulanacağı başka dava dosyaları varsa, yapılan başvuru bu dosyalar için de bekletici mesele sayılır (6216 m. 41/2).
• On yıl yasağı. Anayasa Mahkemesinin işin esasına girerek verdiği ret kararının Resmî Gazete'de yayımlanmasından itibaren on yıl geçmedikçe aynı hüküm için itiraz başvurusu yapılamaz (Anayasa m. 152/4; 6216 m. 41/1). Açıkça dayanaktan yoksun ya da yöntemine uygun olmayan başvurular esas incelemeye geçilmeden reddedilir (6216 m. 40/4).