AİHM Kararlarının Uygulanması ve Bakanlar Komitesi Denetimi

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin kesinleşen kararı taraf devleti bağlar; devlet kararı uygular, Bakanlar Komitesi de uygulamayı denetler (AİHS m. 46/1–2). Denetim üç başlıkta yürür: hükmedilen tazminatın ödenmesi, ihlalin başvurucu üzerindeki sonuçlarını gideren bireysel tedbirler ve aynı ihlalin tekrarını önleyen genel tedbirler.

Başvurucu bu süreçte seyirci değildir. Ödeme yapılmazsa veya kendi dosyasında gereken adım atılmazsa Komiteye yazılı olarak bilgi verebilir. Devlet karara uymamakta direnirse Komite konuyu yeniden Mahkemenin önüne taşıyabilir; Türkiye hakkında bu yol Kavala dosyasında kullanıldı.

Kesinleşen karar devleti bağlar

Sözleşmeci devletler, taraf oldukları davalarda Mahkemenin kesinleşmiş kararlarına uymayı taahhüt eder; kesinleşen karar uygulamayı denetleyecek Bakanlar Komitesine gönderilir (AİHS m. 46/1–2). Komite kararları verildikleri gün, Daire kararları ise taraflar Büyük Daireye gönderme istemezse üç ay sonra kesinleşir (m. 28/2, 44/2). Büyük Daire kararları verildikleri gün kesindir (m. 44/1).

AİHM, Yalçınkaya/Türkiye kararında m. 46'nın Anayasa m. 90/5 uyarınca Türk hukukunda bağlayıcı olduğunu ve iç mahkemelerin, özellikle süren davalarda, Sözleşme ölçütlerini kararın yorumladığı biçimde gözetmesi gerektiğini belirtti (Yalçınkaya [BD], § 418). Karar bu nedenle yalnız Adalet Bakanlığını değil, dosyayı yeniden ele alacak mahkemeyi de ilgilendirir.

Tazminat üç ay içinde ödenir, gecikirse faiz işler

Mahkeme adil tazmin olarak bir tutara hükmettiyse ödeme süresi ve koşulları kararın hüküm fıkrasında yazılıdır (AİHS m. 41). Türkiye kararlarında kalıp aynıdır: Devlet tutarı üç ay içinde öder; tutar ödeme günündeki kurla Türk lirasına çevrilir ve doğabilecek vergi tutara eklenir; süre aşılırsa ödemeye kadar Avrupa Merkez Bankasının marjinal kredi faizine üç puan eklenerek hesaplanan basit faiz işler. Örneğin Büyük Daire 25 Ağustos 2026'da Kavala (no. 2) kararında başvurucuya manevi zarar için 70.000 avro ödenmesine bu koşullarla hükmetti. Tazmin talebinin nasıl yapıldığı ve Mahkemenin hangi kalemleri karşıladığı AİHM'de adil tazmin yazısında anlatılıyor.

Bakanlar Komitesi ödemeyi de izler; Komitenin veri tabanı her dava için ödemenin yapılıp yapılmadığını ayrıca kaydeder. Başvurucu süre dolduğu hâlde ödeme almamışsa bunu, aşağıda anlatılan yolla Komiteye bildirir.

Bireysel tedbir ihlalin başvurucu üzerindeki sonucunu giderir

Devlet başvurucuyu, mümkün olduğu ölçüde, ihlal hiç yaşanmasaydı bulunacağı duruma getirmekle yükümlüdür. Bu bazen bir tahliye, bazen bir kaydın silinmesi, çoğu ceza dosyasında ise yargılamanın yenilenmesidir. Kavala (no. 2) kararında Mahkeme, devletin başvurucuyu mümkün olan en kısa sürede serbest bırakmasını istedi; mahkûmiyetin Sözleşme hukuku bakımından hükümsüz sayılması gerektiğini ve iç hukukun bu mahkûmiyetin etkilerini silebilecek bir yenileme yolu öngördüğünü vurguladı (§§ 308–309).

Ceza davalarında bu yol CMK m. 311/1-f'dir: Hükümlü, AİHM kararının kesinleştiği tarihten itibaren bir yıl içinde hükmü veren mahkemeden yargılamanın yenilenmesini ister. Talebin nasıl incelendiği ihlal kararından sonra yeniden yargılama yazısında anlatılıyor. Bireysel tedbir alınmadan Komite dosyayı kapatmaz.

Genel tedbir aynı ihlalin tekrarını önler

İhlal bir kanundan, yerleşik bir mahkeme uygulamasından ya da yapısal bir sorundan kaynaklanıyorsa devlet bu kaynağı değiştirir. Yalçınkaya kararında AİHM, ByLock dosyalarındaki sorunun sistemik olduğunu ve Türk makamlarının bu karardan başvurucunun dosyasının ötesinde sonuç çıkarması gerektiğini belirtti (§§ 414–418). Kavala (no. 2) kararında ise yargı bağımsızlığına ilişkin kurumsal güvencelerin güçlendirilmesini, ceza yargılamasının amacı dışında kullanılmasının önlenmesini ve ağırlaştırılmış müebbet hapis cezalarını gözden geçirecek bir mekanizma kurulmasını istedi (§§ 311–315).

Komite dosyaları standart veya güçlendirilmiş denetimde izler. Yeni bir sorunu ilk kez ortaya koyan dava öncü dava, aynı sorunu tekrarlayan dava ise tekrar eden dava olarak gruplanır. Bakanlar Komitesinin HUDOC-EXEC veri tabanındaki kayıtlara göre 9 Ekim 2026 itibarıyla Türkiye hakkında uygulaması denetlenen 466 dava bulunuyor; bunların 211'i güçlendirilmiş, 242'si standart denetimde; 148'i öncü, 306'sı tekrar eden dava. Denetimi kapatılan dava sayısı 4.142.

Başvurucu Komiteye yazılı bildirimle katılır

Devlet, kararı nasıl uygulayacağını bir eylem planıyla, uyguladığı tedbirleri bir eylem raporuyla Komiteye bildirir. Başvurucu veya avukatı da ödemeye ve kendi dosyasındaki bireysel tedbirlere ilişkin görüşünü yazılı olarak Komiteye iletebilir. Komite bu bildirimleri kurallarının 9.1. maddesi kapsamında belge olarak yayımlar; sivil toplum kuruluşlarının bildirimleri 9.2. madde, makamların bu bildirimlere cevabı 9.5. madde kapsamında aynı dosyaya girer. Kavala dosyasında Eylül 2026 toplantısından önce Türkiye'nin eylem planı, başvurucu avukatının bildirimi, bir sivil toplum kuruluşunun bildirimi ve makamların cevabı bu yolla yayımlandı.

Başvurucunun bildirimi somut olduğunda işe yarar. Ödeme yapılmadıysa kesinleşme tarihini ve sürenin dolduğunu; yenileme talebi reddedildiyse ret kararını ve gerekçesini; ihlalin sürdüğünü gösteren yeni bir işlem varsa o işlemi belgeleriyle yazar.

Karara uyulmazsa Komite ihlal davası açabilir

Bakanlar Komitesi, bir devletin taraf olduğu davada verilen kesin karara uymayı reddettiği görüşündeyse, devlete ihtarda bulunduktan sonra üçte iki oy çokluğuyla aldığı kararla, devletin m. 46/1'deki yükümlülüğünü yerine getirip getirmediği sorusunu Mahkemeye taşıyabilir (AİHS m. 46/4). Türkiye hakkında bu yol Kavala dosyasında kullanıldı. Büyük Daire 11 Temmuz 2022'de, başvurucunun 2019 kararına rağmen serbest bırakılmadığı dosyada Türkiye'nin m. 46/1'deki yükümlülüğünü yerine getirmediğine 16'ya karşı 1 oyla karar verdi (Kavala (m. 46/4) [BD], § 174).

Bu usul ilk kararda bulunan ihlali yeniden tartışmaya açmaz ve devlete para cezası verilmesini öngörmez (§ 175). Kararın sonucu yine Komitenin denetiminde ortaya çıkar. Komite 16 Eylül 2026'daki kararında başvurucunun hâlâ tutuklu olmasını esefle karşıladı. Türkiye'den 14 Ekim 2026'daki toplantıya kadar tahliye için planlanan somut tedbirler hakkında bilgi istedi ve en geç Aralık 2026 toplantısında başka adımlar atmayı değerlendireceğini açıkladı (CM/Del/Dec(2026)1569/H46-39).

Sık sorulanlar

AİHM kararlarının uygulanması hakkında sık sorulan sorular

AİHM'in hükmettiği tazminat ne zaman ödenir?

Kararın hüküm fıkrası ödeme süresini gösterir; Türkiye kararlarında bu süre kararın kesinleşmesinden itibaren üç aydır. Tutar ödeme günündeki kurla Türk lirasına çevrilir. Süre aşılırsa devlet, Avrupa Merkez Bankasının marjinal kredi faizine üç puan eklenerek hesaplanan basit faizi de öder.

AİHM kararı Türk mahkemelerini bağlar mı?

Karar taraf devleti bağlar (AİHS m. 46/1). AİHM, Yalçınkaya kararında AİHS m. 46'nın Anayasa m. 90/5 uyarınca Türk hukukunda bağlayıcı olduğunu ve iç mahkemelerin Sözleşme ölçütlerini gözetmesi gerektiğini belirtti.

Bakanlar Komitesine nasıl bilgi verebilirim?

Başvurucu veya avukatı, ödemenin yapılmadığını ya da kendi dosyasında gereken bireysel tedbirin alınmadığını Komiteye yazılı bir bildirimle anlatabilir. Komite bu bildirimleri kurallarının 9.1. maddesi kapsamında belge olarak yayımlar; makamların cevabı da aynı dosyada yer alır.

Karar uygulanmazsa yeniden AİHM'e başvurulabilir mi?

Aynı ihlal için yeniden başvuru yapılmaz; uygulamayı Bakanlar Komitesi denetler ve gerekirse m. 46/4 uyarınca konuyu Büyük Daireye taşır. Kararın ardından yeni bir işlem yapılmışsa bu işlem ayrı bir başvurunun konusu olabilir. Kavala (no. 2) başvurusu, ilk karardan sonra verilen mahkûmiyete karşı yapılmıştı.

Uygulama denetimi nasıl sona erer?

Bakanlar Komitesi, tazminatın ödendiğine ve gereken bireysel ve genel tedbirlerin alındığına kanaat getirdiğinde dosyayı nihai bir kararla kapatır. HUDOC-EXEC kayıtlarına göre Türkiye hakkında bugüne kadar 4.142 davanın denetimi kapatıldı.

Yazar

Av. Ertuğrul Targal

Targal Avukatlık Bürosunun kurucu avukatıdır. Meslekî ve akademik çalışmalarını ceza hukuku, ceza muhakemesi ve insan hakları hukuku konularında sürdürmektedir.