Anayasa Mahkemesi veya AİHM İhlal Kararından Sonra Ceza Davasında Yeniden Yargılama

Anayasa Mahkemesi kararı mahkemenin takdirine bırakılmaz

Anayasa Mahkemesi Aligül Alkaya ve diğerleri (2) kararında bu yolun usul kanunlarındaki yargılamanın yenilenmesi kurumundan farklı işlediğini açıkladı. Mahkeme yeniden yargılama sebebinin var olup olmadığını tartışmaz; bu konuda takdir yetkisi yoktur. Taraflardan talep beklemez ve kabule değerlik aşaması uygulamaz. Kendisine ulaşan ihlal kararının gereğini yerine getirmekle yükümlüdür (B. No: 2016/12506, 7.11.2019, §§ 57–58).

Mahkeme önce Anayasa Mahkemesinin ihlal kararı gereğince yeniden yargılamaya başladığına karar verir. Bu kararla ihlale yol açan önceki hüküm kendiliğinden ortadan kalkar. Ardından ihlalin nedenini gideren işlemi yapar. Kanun, mümkünse dosya üzerinden karar verilmesini öngörür (m. 50/2). Ancak tanık sorgulanması gibi duruşma gerektiren bir eksiklik varsa mahkeme duruşma açar (§§ 59, 67).

Kararın mahkemeye ulaşması zaman alabilir. Hükümlü veya müdafii, Anayasa Mahkemesi kararını ve kararın gönderildiği mahkemeyi gösteren bir dilekçeyle yeniden yargılamanın başlatılmasını hatırlatabilir. Bu dilekçe süreci başlatan şart değildir, yalnızca mahkemenin dikkatini karara çeker.

Suçta ve cezada kanunilik ilkesinin ihlal edildiği kararlarda dosya, mahkûmiyete ilişkinse ilk derece mahkemesine, koşullu salıverilme ya da infaz oranı hesabına ilişkinse infaz hâkimliğine gönderiliyor. Örnekler suçta ve cezada kanunilik sayfasında.

Her ihlal kararı yeniden yargılamayla sonuçlanmaz

Kanun, yeniden yargılamada hukuki yarar bulunmayan hâllerde Anayasa Mahkemesine tazminata hükmetme veya genel mahkemelerde dava açma yolunu gösterme imkânı tanır (m. 50/2). Yargılamanın aşırı uzunluğu nedeniyle verilen ihlal kararı bunun tipik örneğidir. Gecikme geriye dönük olarak düzeltilemeyeceği için Anayasa Mahkemesi bu durumda tazminata hükmeder (Naci İpek, B. No: 2022/63911, 2.9.2026, §§ 30–31).

İhlal doğrudan kanun hükmünden kaynaklanıyorsa da sonuç farklıdır. Hamit Yakut kararında Genel Kurul, ihlalin kanunun lafzına dayalı yapısal bir sorundan ve derece mahkemelerinin geniş yorumundan doğduğunu tespit etti. Kanun hükmü yürürlükte olduğu sürece yeniden yargılamanın ihlali gideremeyeceğini belirterek kararı yasama organına bildirdi; başvurucuya manevi tazminat verdi (B. No: 2014/6548, 10.6.2021, §§ 131–135). Hükümlü, kendi kararında hangi giderime hükmedildiğini kararın “Giderim” bölümünden ve hüküm fıkrasından öğrenir.

AİHM kararına dayanan yenileme talebi bir yıl içinde yapılır

CMK m. 311/1-f, ceza hükmünün Sözleşmenin veya protokollerinin ihlali suretiyle verildiğinin ve hükmün bu aykırılığa dayandığının AİHM'in kesinleşmiş kararıyla tespit edilmesini yenileme sebebi sayar. Hükümlü, AİHM önündeki başvurusunun dostane çözüm veya tek taraflı deklarasyonla düşürülmesi hâlinde de yenileme isteyebilir. Talep, AİHM kararının kesinleştiği tarihten itibaren bir yıl içinde hükmü veren mahkemeye yapılır (CMK m. 311/1-f, 318/1). Komite kararları verildikleri gün kesinleşir (AİHS m. 28/2); Daire kararları ise üç ay içinde Büyük Daireye gönderme talebinde bulunulmazsa kesinleşir (AİHS m. 44/2). ByLock dosyalarında verilen toplu kararlar ve bu kararlara dayanan yenileme Yalçınkaya kararı yazısında, kararın uygulanmasını Bakanlar Komitesinin nasıl denetlediği AİHM kararlarının uygulanması yazısında ele alınıyor.

Mahkeme talebi önce kabule değerlik yönünden inceler; uygun bulursa Cumhuriyet savcısının ve ilgili tarafın görüşünü alır ve yenilemeye karar verir (CMK m. 319–321). Talep hükmün infazını kendiliğinden durdurmaz, ancak mahkeme infazın geri bırakılmasına veya durdurulmasına karar verebilir (CMK m. 312). Hükümlü lehine yapılan yenilemede yeni hüküm önceki cezadan daha ağır bir ceza içeremez (CMK m. 323/2).

Zülküf Murat Kahraman kararı bu incelemenin sınırını gösterir. AİHM, başvurucunun gösteriye katılması nedeniyle verilen mahkûmiyetin toplantı hakkını ihlal ettiğine karar vermişti. Yerel mahkemeler ise sonraki uyarlama yargılamasında ceza verilmesine yer olmadığına karar verildiği için başvurucunun hukuki yararı bulunmadığını belirterek yenileme talebini reddetti; talep yaklaşık 2 yıl 3 ay sonuçsuz kaldı. Anayasa Mahkemesi, AİHM'in başvurucunun mağdur sıfatının sürdüğünü açıkça tespit ettiğini hatırlattı. Mahkemelerin bu tespiti gözetmediğini ve talebi makul sürede karara bağlamadığını belirterek toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkının ihlal edildiğine karar verdi; yeniden yargılamaya ve 50.000 TL manevi tazminata hükmetti (B. No: 2022/80972, 1.7.2026, §§ 21, 26–30).

Ret kararına karşı itiraz edilir, ardından Anayasa Mahkemesine başvurulabilir

Yenileme talebinin kabule değer görülmemesine veya esassız bulunarak reddine ilişkin kararlara itiraz edilebilir (CMK m. 319/3, 321/3). İtiraz da reddedilirse hükümlü, kesin kararı öğrendiği tarihten itibaren otuz gün içinde Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapabilir. Aligül Alkaya ve diğerleri (2) ve Zülküf Murat Kahraman kararları, ihlal kararının uygulanmamasının ayrı bir hak ihlali olarak incelendiğini gösterir. Başvurunun şartları kabul edilebilirlik şartları yazısında, son gün de süre hesaplama aracında görülebilir.

Yeniden yargılama beraat veya ceza verilmesine yer olmadığı kararıyla sonuçlanırsa, önceki mahkûmiyetin infazı nedeniyle uğranılan maddi ve manevi zarar CMK m. 141–144 hükümlerine göre tazmin edilir (CMK m. 323/3). Bu tazminatın usulü haksız tutuklama tazminatı yazısında anlatılır.