AİHM'e Sözleşme'deki bir hakkının ihlal edildiğini ileri süren her gerçek kişi, hükümet dışı kuruluş veya kişi grubu başvurabilir (AİHS m. 34). Uyruk, yaş ve fiil ehliyeti engel değildir; yeter ki başvurucu ihlalden kişisel olarak etkilenmiş, yani mağdur olsun. Ölüm ve kaybolma olaylarında yakınlar dolaylı mağdur olarak başvurabilir. Buna karşılık belediyeler ve kamu kurumları başvuramaz. Kendi çıkarı söz konusu olmayan dernekler de üyeleri adına başvuramaz. Bir kanunu yalnızca soyut olarak Sözleşme'ye aykırı bulan kişi de mağdur sayılmaz. Bu yazı bu kuralları AİHM'in kabul edilebilirlik rehberi ve Türkiye kararlarıyla anlatıyor.
Mağdur sıfatının Anayasa Mahkemesinin ihlal kararı ve tazminatıyla kaybedilip kaybedilmediği AYM ihlal kararından sonra AİHM'de mağdur sıfatı, Anayasa Mahkemesindeki karşılığı bireysel başvuru hangi haklar için yapılır yazısında. Paragraf atıfları AİHM'in kabul edilebilirlik rehberine (28.2.2026) aittir.
Kimler başvurabilir?
| Başvurucu | Açıklama | Rehber |
|---|---|---|
| Her gerçek kişi | Uyruğu, ikametgâhı, medeni durumu veya fiil ehliyeti ne olursa olsun; yeter ki ihlal devletin yetki alanında gerçekleşmiş olsun. Küçükler ve kısıtlılar da başvurabilir. | § 16 |
| Ölen kişinin yakınları | Ölüm veya kaybolmaya ilişkin şikâyetlerde anne, baba, eş gibi yakınlar dolaylı mağdur olarak başvurabilir; mirasçı olup olmamaları belirleyici değildir. | §§ 35-36 |
| Şirketler ve dernekler | Hükümet dışı kuruluş niteliğindeki tüzel kişiler kendi hakları için başvurabilir. | § 18 |
| Kişi grupları | Birden çok kişi birlikte başvurabilir; ancak hak her biri yönünden bireysel olmalıdır. | § 24 |
Başvuru ancak yaşayan kişiler tarafından veya onlar adına yapılabilir; ölmüş bir kişi adına kendi başvurusu yapılamaz (Rehber § 17). Bu nedenle ölüm olaylarında başvuruyu yakınlar kendi adlarına, dolaylı mağdur sıfatıyla yapar (Varnava ve Diğerleri/Türkiye [BD], 2009, § 112; Rehber § 35).
Mağdur sıfatı
Mağdur, iddia edilen ihlalden doğrudan veya dolaylı olarak etkilenen kişidir. Dolaylı mağdur, ihlalin kendisine zarar vereceği ya da ihlalin sona ermesinde geçerli ve kişisel bir çıkarı bulunan kişidir (Rehber § 26). Kavram iç hukuktaki dava açma ehliyeti kurallarından bağımsız yorumlanır; ancak AİHM başvurucunun iç hukuk yargılamasına taraf olup olmadığına da bakar (Aksu/Türkiye [BD], 2012, § 52; Bursa Barosu Başkanlığı ve Diğerleri/Türkiye, 2018, §§ 109-117). Başvurucu ile ileri sürdüğü zarar arasında her zaman bir bağ bulunmalıdır (Rehber § 27).
Mağdur sıfatı başvurunun her aşamasında aranır. İç hukukta ihlal açıkça veya özü itibarıyla tanınmış ve yeterli bir giderim sağlanmışsa kişi mağdur sıfatını kaybedebilir (Rehber §§ 57-62). Türkiye'de bu konu en çok Anayasa Mahkemesinin ihlal kararı ve hükmettiği tazminatın yeterli olup olmadığı tartışmasında karşımıza çıkıyor.
Kimler başvuramaz?
| Durum | Açıklama ve Türkiye örneği | Rehber |
|---|---|---|
| Belediyeler ve kamu kurumları | Kamu gücü kullanan veya devlet denetiminde kamu hizmeti yürüten tüzel kişiler hükümet dışı kuruluş sayılmaz (Döşemealtı Belediyesi/Türkiye, k.k., 2010; bir vakıf üniversitesi için İhsan Doğramacı Bilkent Üniversitesi/Türkiye, k.k., 2020, §§ 35-47). | §§ 19-20 |
| Kamu organı adına üyeleri | Yerel yönetimler veya diğer kamu organları, kendilerini oluşturan ya da temsil eden kişiler aracılığıyla başvuramaz (Demirbaş ve Diğerleri/Türkiye, k.k., 2010). | § 24 |
| Üyeleri adına dernek | Dernek, kendi çıkarı söz konusu değilse üyeleri veya savunmak için kurulduğu kişiler adına mağdur sayılmaz (Yusufeli İlçesini Güzelleştirme Yaşatma Kültür Varlıklarını Koruma Derneği/Türkiye, k.k., 2021, §§ 42-44). | § 49 |
| Soyut şikâyet | Kendisine uygulanmamış bir kanunu genel olarak Sözleşme'ye aykırı bulan kişi başvuramaz; Sözleşme halk davasına (actio popularis) izin vermez (Aksu/Türkiye [BD], 2012, § 50). | §§ 25, 51, 55 |
| İhlale kısmen kendisi yol açan | İddia edilen ihlalden kısmen sorumlu olan kişi mağdur sıfatı ileri süremez (Paşa ve Erkan Erol/Türkiye, 2001). | § 54 |
Potansiyel mağdur
AİHM bazı durumlarda, henüz kendisine uygulanmamış bir kural veya tedbir nedeniyle de kişinin mağdur olabileceğini kabul ediyor. Gizli gözetim tedbirlerinin kişiye uygulanıp uygulanmadığının bilinemediği durumlar, sınır dışı kararı verilmiş ama uygulanmamış yabancılar ve belirli bir grubu cezalandırma tehlikesi taşıyan yasalar bu kapsamdadır (Rehber § 52). Bunun için kişisel olarak etkilenme ihtimalini gösteren makul ve ikna edici kanıt gerekir; yalnızca şüphe veya varsayım yetmez (Rehber § 53).
AİHM'e başvurabilecekler hakkında sık sorulan sorular
AİHM'e kimler başvurabilir?
Sözleşme'deki bir hakkının, Sözleşme'ye taraf bir devlet tarafından ihlal edildiğini ileri süren her gerçek kişi, hükümet dışı kuruluş veya kişi grubu başvurabilir (AİHS m. 34). Uyruk, ikamet yeri, yaş veya fiil ehliyeti engel değildir. Başvurucunun ihlalden doğrudan ya da dolaylı biçimde kişisel olarak etkilenmiş olması, yani mağdur olması gerekir.
Yabancılar AİHM'e başvurabilir mi?
Evet. AİHM'e başvuru vatandaşlığa bağlı değildir. İhlal Türkiye'nin yetki alanında gerçekleşmişse yabancı da Türkiye aleyhine başvurabilir. Anayasa Mahkemesinde ise yabancılar yalnız Türk vatandaşlarına tanınan haklar için bireysel başvuru yapamaz.
Ölen bir yakınım için AİHM'e başvurabilir miyim?
Ölüm veya kaybolmaya ilişkin şikâyetlerde evet. AİHM anne, baba ve eş gibi yakın aile üyelerini dolaylı mağdur olarak kabul ediyor; mirasçı olup olmamak belirleyici değil. Ölüm veya kaybolmayla yakından bağlantılı olmayan şikâyetlerde ise ölen kişinin yerine başvuru yapılması daha sınırlı koşullara bağlıdır.
Dernek veya sendika üyeleri adına AİHM'e başvurabilir mi?
Kural olarak hayır. AİHM, kendi çıkarı söz konusu olmayan derneğe, üyelerinin çıkarı etkilense bile mağdur sıfatı tanımıyor; yalnızca bir grubun haklarını savunmak için kurulmuş olması da yetmiyor. Dernek kendi hakkı ihlal edildiğinde, örneğin kapatıldığında veya faaliyeti engellendiğinde kendi adına başvurabilir. Üyeler kendi adlarına ayrı ayrı başvurabilir.
Belediye veya kamu kurumu AİHM'e başvurabilir mi?
Hayır. Belediyeler, yerel yönetimler ve kamu gücü kullanan ya da devlet denetiminde kamu hizmeti yürüten tüzel kişiler hükümet dışı kuruluş sayılmaz ve AİHM'e başvuramaz. AİHM bir vakıf üniversitesini de bu nedenle başvuru hakkı olmayan kurum saydı.
Av. Ertuğrul Targal
Targal Avukatlık Bürosunun kurucu avukatıdır. Meslekî ve akademik çalışmalarını ceza hukuku, ceza muhakemesi ve insan hakları hukuku konularında sürdürmektedir.
Başlıca hukukî kaynaklar
- AİHS m. 1 ve 34; AİHM, Kabul Edilebilirlik Kriterleri Rehberi (28.2.2026), §§ 16-62
- AİHM, Aksu/Türkiye [BD], 2012; Varnava ve Diğerleri/Türkiye [BD], 2009; Bursa Barosu Başkanlığı ve Diğerleri/Türkiye, 2018
- AİHM, Döşemealtı Belediyesi/Türkiye (k.k.), 2010; Demirbaş ve Diğerleri/Türkiye (k.k.), 2010; İhsan Doğramacı Bilkent Üniversitesi/Türkiye (k.k.), 2020
- AİHM, Yusufeli İlçesini Güzelleştirme Yaşatma Kültür Varlıklarını Koruma Derneği/Türkiye (k.k.), 2021; Paşa ve Erkan Erol/Türkiye, 2001