Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru her anayasal hak için değil, Anayasa'da güvence altına alınmış ve aynı zamanda Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ile Türkiye'nin taraf olduğu ek protokollerin kapsamına giren haklar için yapılabilir. Mahkeme buna Anayasa ile Sözleşme'nin ortak koruma alanı diyor. Çalışma hakkı, kamu hizmetine girme hakkı ve seyahat özgürlüğü gibi yalnız Anayasa'da yer alan haklar bu alanın dışında kalır. Kanunlar, Anayasa Mahkemesi kararları ve yargı denetimi dışındaki işlemler de başvurunun konusu olamaz. Bu yazı hangi hakların kapsamda olduğunu ve kapsam dışı şikâyetlerin nasıl reddedildiğini kararlarla gösteriyor.
Diğer kabul edilebilirlik şartları bireysel başvuruda kabul edilebilirlik, AİHM'deki karşılığı AİHM'de iç hukuk yollarının tüketilmesi yazısında.
Ortak koruma alanı
6216 sayılı Kanun'un 45. maddesinin birinci fıkrasına göre herkes, Anayasada güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ve buna ek Türkiye'nin taraf olduğu protokoller kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurabilir. Mahkeme ilk kararlarından Onurhan Solmaz kararında (26.3.2013) bu hükmü şöyle yorumladı: Anayasa ve Sözleşme'nin ortak koruma alanı dışında kalan hak ihlali iddiasını içeren başvurular bireysel başvurunun kapsamında değildir (§ 18). Bu ölçüt sonraki kararlarda aynen tekrarlanıyor.
Başvuru yapılabilecek haklar
| Hak | Anayasa | AİHS |
|---|---|---|
| Yaşam hakkı | m. 17 | m. 2 |
| İşkence ve kötü muamele yasağı | m. 17/3 | m. 3 |
| Kişi hürriyeti ve güvenliği | m. 19 | m. 5 |
| Adil yargılanma hakkı | m. 36 | m. 6 |
| Suçta ve cezada kanunilik | m. 38 | m. 7 |
| Özel ve aile hayatı, konut, haberleşme | m. 20, 21, 22 | m. 8 |
| Din ve vicdan özgürlüğü | m. 24 | m. 9 |
| İfade ve basın özgürlüğü | m. 26, 28 | m. 10 |
| Toplantı ve örgütlenme özgürlüğü | m. 33, 34 | m. 11 |
| Etkili başvuru hakkı | m. 40 | m. 13 |
| Mülkiyet hakkı | m. 35 | 1 No.lu Protokol m. 1 |
| Eğitim hakkı | m. 42 | 1 No.lu Protokol m. 2 |
| Seçme ve seçilme (yasama seçimleri) | m. 67 | 1 No.lu Protokol m. 3 |
Ayrımcılık yasağı (Anayasa m. 10, AİHS m. 14) tek başına değil, tablodaki haklardan biriyle birlikte ileri sürülebilir. Bir hakkın tabloda yer alması her şikâyetin kapsamda olduğu anlamına da gelmez. Örneğin mülkiyet hakkı mevcut mal ve varlıkları korur; kişinin henüz sahibi olmadığı bir mülkü kazanma iddiası, iç hukukta tanınmış meşru bir beklentiye dayanmıyorsa kapsam dışındadır (Fuat Tanrıkulu, §§ 34-36). Adil yargılanma hakkı da yalnız bir suç isnadının veya medeni hak ve yükümlülüklere ilişkin bir uyuşmazlığın karara bağlanmasında uygulanır.
Ortak alanın dışında kalan şikâyetler
| Şikâyet | Neden kapsam dışı? | Karar |
|---|---|---|
| Çalışma hakkı ve çalışma özgürlüğü | Anayasa m. 48-49'da var, AİHS'te yok. | Fatih Durlanık, §§ 23-24 |
| Kamu hizmetine girme hakkı | Anayasa m. 70'te var; AİHM de bu hakkın Sözleşme'de korunmadığını belirtiyor. | İbrahim Kınık, §§ 39-40 |
| Seyahat özgürlüğü, yurt dışına çıkış | Anayasa m. 23'te var; Türkiye 4 No.lu Protokol'e taraf değil. | Ekrem Dumanlı, §§ 55-56 |
| Ceza dışı davalarda hükmün denetlenmesi | Hukuk ve idari yargıda iki dereceli yargılanma Sözleşme ve protokollerde güvenceye alınmamış. | Ömer Şanlı, § 43 |
| Mağdur veya şikâyetçinin adil yargılanma şikâyeti | 6. madde yalnız suç isnadı ve medeni hak uyuşmazlıklarını kapsar; başkasının cezalandırılmasını istemek bu kapsamda değil. | Ramazan Demir, §§ 44-45 |
| Yerel seçimle gelen görevde siyasi faaliyet | 1 No.lu Protokol'ün 3. maddesi yasama organı seçimlerine ilişkin; yerel yönetimler kapsam dışı. | Gültan Kışanak, § 96 |
Kapsam dışı bir hakka dayanmak, olayın hiç incelenmeyeceği anlamına gelmez. Mahkeme hukuki nitelendirmeyle bağlı değildir ve şikâyeti olayın özüne uygun hak altında inceleyebilir. Bu yüzden iş sözleşmesinin feshi veya kamu görevinden çıkarma, kişinin mesleki ve sosyal hayatını etkilediği ölçüde özel hayata saygı hakkı yönünden ileri sürülebilir (KHK ve iş sözleşmesinin feshi). Yurt dışı çıkış yasağına ilişkin ayrıntılar yurt dışı çıkış yasağı ve pasaport sayfasında.
Başvuruya konu olamayan işlemler
6216 sayılı Kanun'un 45. maddesinin üçüncü fıkrasına göre yasama işlemleri ile düzenleyici idari işlemler aleyhine doğrudan bireysel başvuru yapılamaz; Anayasa Mahkemesi kararları ile Anayasa'nın yargı denetimi dışında bıraktığı işlemler de bireysel başvurunun konusu olamaz. Kişi bir kanunu değil, kanunun kendisine uygulandığı somut işlemi veya mahkeme kararını şikâyet eder. Kanun hükmünün Anayasa'ya aykırılığı ise davaya bakan mahkemeden itiraz yoluyla norm denetimine götürülmesi istenebilir.
Başvuruyu yapacak kişi de belirlidir: ihlale yol açtığı ileri sürülen işlem, eylem veya ihmal nedeniyle güncel ve kişisel bir hakkı doğrudan etkilenen kişi başvurabilir. Kamu tüzel kişileri başvuramaz; özel hukuk tüzel kişileri yalnız tüzel kişiliğe ait hakları için başvurabilir; yabancılar yalnız Türk vatandaşlarına tanınan haklar için başvuramaz (m. 46).
Kararlarda en sık görülen kapsam dışı şikâyetler
Atlas veritabanındaki 17.761 Anayasa Mahkemesi kararından 763'ünün hüküm fıkrasında en az bir şikâyet konu bakımından yetkisizlik nedeniyle kabul edilemez bulundu. Hüküm fıkralarında bu sonuca en sık bağlanan haklar sırasıyla mülkiyet hakkı, adil yargılanma hakkı, iki dereceli yargılanma ve hükmün denetlenmesini talep etme hakkı, seyahat özgürlüğü, çalışma hakkı, masumiyet karinesi ve eşitlik ilkesi. Mülkiyet ve adil yargılanma hakkının başı çekmesi, bu hakların ortak alanda olmasına rağmen şikâyetin hakkın kapsamına girmediği dosyaların çokluğunu gösteriyor: korunan bir mülk veya meşru beklenti yoksa ya da yargılama bir suç isnadı veya medeni hak uyuşmazlığı değilse sonuç yine yetkisizliktir.
Bireysel başvuru kapsamındaki haklar hakkında sık sorulan sorular
Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru hangi haklar için yapılır?
Anayasada güvence altına alınmış ve aynı zamanda Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ile Türkiye'nin taraf olduğu ek protokollerin kapsamına giren haklar için yapılır (Anayasa m. 148/3; 6216 sayılı Kanun m. 45/1). Anayasa Mahkemesi buna Anayasa ile Sözleşme'nin ortak koruma alanı diyor. Yaşam hakkı, kötü muamele yasağı, kişi hürriyeti, adil yargılanma, özel hayat, ifade, din, toplantı ve örgütlenme özgürlükleri, mülkiyet, eğitim ve seçme-seçilme hakkı bu alandadır.
Hangi konularda bireysel başvuru yapılamaz?
Yalnız Anayasa'da yer alıp Sözleşme'de bulunmayan haklar için (çalışma hakkı, kamu hizmetine girme hakkı, seyahat özgürlüğü gibi) başvuru yapılamaz. Ayrıca kanunlar ve düzenleyici idari işlemler doğrudan, Anayasa Mahkemesi kararları ve Anayasa'nın yargı denetimi dışında bıraktığı işlemler hiç bireysel başvurunun konusu olamaz (6216 sayılı Kanun m. 45/3). Bu durumlarda başvuru konu bakımından yetkisizlik nedeniyle kabul edilemez bulunur.
İşten çıkarıldım; çalışma hakkım ihlal edildi diye Anayasa Mahkemesine başvurabilir miyim?
Çalışma hakkı Sözleşme'de bulunmadığı için bu adla yapılan şikâyet kabul edilemez bulunur. Ancak işten çıkarma olayı başka bir hakkı ilgilendirebilir: Anayasa Mahkemesi iş sözleşmesinin feshini ve kamu görevinden çıkarmayı, kişinin mesleki ve sosyal hayatını etkilediği ölçüde özel hayata saygı hakkı kapsamında inceliyor. Yargılamadaki usul eksiklikleri ise adil yargılanma hakkı kapsamında ileri sürülebilir.
Yurt dışı çıkış yasağı için bireysel başvuru yapılabilir mi?
Seyahat özgürlüğü olarak hayır. Anayasa Mahkemesi, Türkiye 4 No.lu Protokol'e taraf olmadığı için yurt dışına çıkış yasağına karşı seyahat özgürlüğüne dayanan şikâyetleri konu bakımından yetkisizlik nedeniyle kabul edilemez buluyor. Ancak Mahkeme bu kısıtlamaları, kişinin aile ve meslek hayatına etkisi nedeniyle Anayasa'nın 20. maddesindeki özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı kapsamında inceliyor; şikâyetin bu hak yönünden ve somut etkileriyle ileri sürülmesi gerekir.
Konu bakımından yetkisizlik kararından sonra AİHM'e başvurabilir miyim?
Hak Sözleşme veya Türkiye'nin taraf olduğu protokollerde yer almıyorsa AİHM de aynı şikâyeti inceleyemez; çünkü Anayasa Mahkemesinin ölçütü zaten Sözleşme'nin kapsamıdır. Şikâyet aslında Sözleşme'deki başka bir hakkı ilgilendiriyorsa, iç hukukta o hak özü itibarıyla ileri sürülmüş olmalıdır.
Av. Ertuğrul Targal
Targal Avukatlık Bürosunun kurucu avukatıdır. Meslekî ve akademik çalışmalarını ceza hukuku, ceza muhakemesi ve insan hakları hukuku konularında sürdürmektedir.
Başlıca hukukî kaynaklar
- Anayasa m. 148/3; 6216 sayılı Kanun m. 45 ve 46
- AYM, Onurhan Solmaz, B. No: 2012/1049, 26.3.2013
- AYM, Fatih Durlanık, B. No: 2018/27900; İbrahim Kınık, B. No: 2014/17803; Ekrem Dumanlı, B. No: 2015/1032
- AYM, Ömer Şanlı, B. No: 2015/7304; Ramazan Demir, B. No: 2014/16285; Gültan Kışanak, B. No: 2017/22108; Fuat Tanrıkulu, B. No: 2013/7916