Ceza infaz kurumundaki bir kişinin ailesiyle bağını koruması, ziyaret ve telefon haklarına bağlıdır. Bu haklar 5275 sayılı Kanun'da ana hatlarıyla, ayrıntıları ise Hükümlü ve Tutukluların Ziyaret Edilmeleri Hakkında Yönetmelik ile 2020 tarihli Ceza İnfaz Kurumlarının Yönetimi ile Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Yönetmelik'te düzenlenir. Anayasa Mahkemesi bu alanda, okul çağındaki çocukla görüşmeden avukatla telefon görüşmesine kadar çok sayıda ihlal kararı verdi. Bu yazı kuralları ve kararları anlatıyor.
Açık ve kapalı görüş kuralları
Kapalı görüş, maddi temasın önlendiği ve konuşmaların görevlice işitilebildiği özel bölümde; açık görüş ise maddi temasa imkân veren, yine görevli gözetimindeki bölümde yapılır (Ziyaret Yönetmeliği m. 7, 13).
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Sıklık | Haftada bir görüş: kurumun belirlediği bir hafta açık görüş, ayın diğer haftaları kapalı görüş | Ziyaret Yön. m. 5/d |
| Süre | Yarım saatten az, bir buçuk saatten fazla olamaz; süre görüşmenin fiilen başladığı andan işler. Çocuk hükümlü ve tutuklularda bir ila üç saat | 5275 s. K. m. 83/1; Yön. m. 10, 17 |
| Kimler gelebilir | Eş, üçüncü dereceye kadar kan ve kayın hısımları, vasi ve kayyım; ayrıca kuruma bildirilen en fazla üç kişi. Diğer kişiler için Cumhuriyet başsavcılığının yazılı izni | 5275 s. K. m. 83/1-2; Yön. m. 9 |
| Üç kişilik liste | Liste ancak ölüm, ağır hastalık, doğal afet, nakil, yerleşim yeri değişikliği gibi zorunlu hâllerde veya ziyaretçi son ziyaretten itibaren altı ay gelmezse değiştirilebilir; gerekirse kolluk araştırması yapılır | Yön. m. 9/2 |
| Bayramlar | Bakanlıkça uygun görülen millî ve dinî bayramlarda ve özel günlerde ayrıca açık görüş | Yön. m. 15 |
| Terör ve devlet güvenliği suçları | Devletin güvenliğine ve anayasal düzene karşı suçlar ile terör suçlarında açık görüş idare ve gözlem kurulu kararıyla iki ayda bire indirilebilir | Yön. m. 5/e |
| Görüşlerin dinlenmesi | Terör ve örgüt suçlarından hükümlü olanlar ile tehlikeli hâldeki hükümlülerin görüşmeleri önceden bilgilendirilerek dinlenebilir ve kaydedilebilir; kayıtlar soruşturmaya konu olmazsa en geç bir yılda silinir | 5275 s. K. m. 83/4 |
| Ağırlaştırılmış müebbet | On beş günde bir, biri açık biri kapalı; günde bir saati geçmemek üzere ve yalnızca sayılan yakın akrabalarla | Yön. m. 5/f, 11, 12 |
| Okul çağındaki çocuk | Örgün eğitimde çocuğu bulunanların ziyaretleri idare ve gözlem kurulu kararıyla hafta sonu da yaptırılabilir | Yön. m. 5/p (2021) |
Ziyaretçi kabulünden yoksun bırakma veya hücre cezası infaz edilenler bu sürede ziyaretçi kabul edemez; ancak resmî merciler ve avukatlarla görüşmeleri engellenemez (m. 5/a). Ziyaret gün ve saatleri ile görüşebilecek ziyaretçi sayısı kurumun fiziki yapısı ve kapasitesine göre kurumca belirlenir (m. 10).
Telefon hakkı
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Kimlerle | Belgelendirmek koşuluyla eş, dördüncü dereceye kadar kan ve kayın hısımları ve vasi; formda gösterilmeyen kişiyle görüşme yaptırılmaz | İnfaz Yön. m. 74/1, 2-l |
| Süre | Haftada bir kez, bir numarayla kesintisiz on dakika | m. 74/2-f |
| Görüntülü sistem | Altyapısı olan kurumlarda haftalık otuz dakika; haftalık ziyaretini kullanmayana bir sonraki hafta otuz dakika ilave. Çocuk hükümlüler ve sıfır-altı yaş çocuğu olan kadın hükümlüler için iki kat; dinî bayramlarda otuz dakika ilave | m. 74/2-g |
| Acil hâller | Alt soy, üst soy, eş ve kardeşin ölümü, ağır hastalığı, salgın hastalık veya doğal afet hâlinde kurum telefonundan derhâl; haftalık haktan sayılmaz | 5275 s. K. m. 66/3; m. 74/2-c |
| Dinleme | Kapalı kurumlarda telefon görüşmesi dinlenir ve kayda alınır; açık kurumlarda ücretli telefonla serbest görüşme | 5275 s. K. m. 66/1-2 |
| Kısıtlı gruplar | Tehlikeli hükümlüler on beş günde bir, on dakika, yalnızca eş, çocuk, anne ve baba ile sesli; ağırlaştırılmış müebbet hükümlüleri kurul uygun görürse on beş günde bir, on dakika | m. 74/2-h, j |
| Tutuklular | Ziyaret ve telefon görüşmeleri soruşturmada savcı, kovuşturmada hâkim veya mahkeme tarafından kısıtlanabilir | İnfaz Yön. m. 139/2-3 |
Telefon hakkını kullanmak için "Telefon Görüşme Formu" doldurulur; görüşülecek kişiler, yakınlık dereceleri, numaraları ve adresleri belirtilir ve belgeleri eklenir. Bilgiler değişirse yeni form verilir (m. 74/2-l). Kurumun güvenliğini tehlikeye düşüren veya suç oluşturabilecek konuşmalar ya da görüşme hakkı olmayan kişiye yönlendirme tespit edilirse görüşme derhâl kesilir (m. 74/2-ı).
Okul çağındaki çocukla görüşme
Anayasa Mahkemesinin en çok tekrarlanan içtihat çizgisi, hafta içi okulda olan çocuklarla görüşme imkânına ilişkindir.
Yeliz Erten (B. No: 2020/99, 11.3.2021) kararında üç çocuğu okul çağında olan ve eşi de aynı kurumda tutuklu bulunan hükümlü başvurucunun telefon hakkı, personel yetersizliği gerekçesiyle hafta içine alınmıştı. Bakanlık bile öğrenim gören çocuklar için görüşmelerin kurumun şartları ölçüsünde hafta sonu yaptırılmasını istemişti. Kararlarda hafta sonu görevli personelin sayısına dair somut bilgi ve güvenlik riskine ilişkin somut bir olay yoktu; başvurucunun görüşmenin okul çıkış saatine denk gelecek şekilde hafta içi 16.00-17.00 arasına alınması talebi ise hiç değerlendirilmemişti. Mahkeme, çocuğun üstün yararı gözetilmediği için aile hayatına saygı hakkının ihlal edildiğine karar verdi (§§ 41-44).
Aynı yaklaşım ziyaret günleri için de uygulandı. N.S.Ç. (B. No: 2020/10261, 27.11.2024) kararında eşinden boşanmış hükümlünün oğluyla hafta içi telefon ve kapalı görüş yapamaması üzerine görüş gününün hafta sonuna alınması talebi, çocuğun görüşebileceği günler hiç değerlendirilmeden reddedilmişti. İhlal kararı verildi ve 30.000 TL manevi tazminata hükmedildi (§§ 17-20). Yeliz Erten kararından birkaç ay sonra, 14.9.2021'de Ziyaret Yönetmeliği'ne örgün eğitimde çocuğu bulunanların ziyaretlerinin idare ve gözlem kurulu kararıyla hafta sonu da yaptırılabileceği hükmü eklendi (m. 5/p).
Ziyaretçi listesi, eşler, taziye ve avukat
- Üç kişilik liste: Enver Demir (B. No: 2019/10010, 21.6.2023) kararında tutuklunun üç kişilik ziyaretçi listesi talebi, Yönetmelik'teki altmış günlük süre geçtiği gerekçesiyle reddedilmişti. Mahkeme bu sürenin hak düşürücü değil düzenleyici olarak yorumlanabileceğini, ilgili ve yeterli gerekçe olmadan yapılan reddin özel hayata saygı hakkını ihlal ettiğini belirtti; idare gerekirse ziyaretçiler hakkında kolluk araştırması yaptırabilir (§§ 14-16).
- Farklı cezaevlerindeki eşler: Fatma Er (B. No: 2019/24160, 10.5.2023) kararında başka bir kurumdaki eşinin kendisini araması, başvurucunun da haftalık telefon hakkından düşülüyor ve o hafta çocuğuyla konuşamıyordu. Uygulamanın haklılığını gösteren ikna edici bir gerekçe ortaya konulmadığı için aile hayatına saygı hakkı ihlal edildi (§§ 16-18).
- Taziye görüşmesi: Yaşar Al (B. No: 2020/36095, 22.1.2025) kararında kayınbabası ölen tutuklunun taziye amacıyla telefon görüşmesi talebi, kiminle görüşüleceği belirtilmediği gerekçesiyle reddedilmişti; bu eksiklik itiraz dilekçesinde giderilmesine rağmen değerlendirilmedi. Mahkeme, talebin acil işlerden olup olmadığının irdelenmediğini belirterek ihlal kararı verdi (§§ 18-20).
- Avukatla telefon: A.N.Ş. (B. No: 2019/11652, 20.7.2023) kararında tutuklu, avukatının yetki belgesiyle yetkilendirdiği başka bir avukatla telefonla görüşmek istemiş, talebi bu avukat adına ayrı vekâletname bulunmadığı gerekçesiyle engellenmişti. Mahkeme sunulan belgelerin avukatlık ilişkisini gösterdiğini, görüşmenin engellenmesinin ölçülü olmadığını belirterek haberleşme hürriyetinin ihlal edildiğine karar verdi (§§ 18-20).
Avukatla yüz yüze görüşmelere ilişkin kurallar ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin kararları için cezaevinde haklar ve AİHM yazısına bakılabilir.
Şikâyet, itiraz ve başvuru
- Talebi yazılı yapın: görüş günü değişikliği, ziyaretçi listesi veya telefon talebini dilekçeyle verin; çocuğun okul saatlerini, ailenin oturduğu yerle kurum arasındaki mesafeyi, eşin de tutuklu olmasını veya yakının ölümünü belgeleyin.
- İnfaz hâkimliğine şikâyet: kurum kararlarına karşı öğrenmeden itibaren on beş gün içinde infaz hâkimliğine şikâyette bulunulabilir; hâkimlik kararına itiraz edilebilir (bkz. cezaevi disiplin cezası yazısındaki şikâyet usulü).
- Gerekçeyi denetletin: Anayasa Mahkemesinin ihlal kararlarının ortak noktası, reddin "personel yetersizliği", "güvenlik" gibi genel ifadelere dayanması ve başvurucunun özel durumunun tartışılmamasıdır. Şikâyette somut bilgi ve değerlendirme isteyin.
- Nakil: aileye uzak bir kurumda bulunmak görüşmeyi fiilen engelliyorsa cezaevi nakil talebi yolu da değerlendirilebilir.
- Bireysel başvuru: kesin karardan sonra otuz gün içinde Anayasa Mahkemesine başvurulabilir (bkz. bireysel başvuru süresi).
Cezaevinde görüş ve telefon hakkı hakkında sık sorulan sorular
Cezaevinde açık görüş ve kapalı görüş ne sıklıkla yapılır?
Hükümlü ve Tutukluların Ziyaret Edilmeleri Hakkında Yönetmelik'e göre hükümlü ve tutuklular yakınlarıyla haftada bir kez görüşür: kurumun belirlediği bir hafta açık görüş, ayın diğer haftaları kapalı görüş yapılır. Görüş süresi yarım saatten az, bir buçuk saatten fazla olamaz. Terör ve örgüt suçlarından bulunanlar için açık görüş idare ve gözlem kurulu kararıyla iki ayda bire indirilebilir. Bayramlarda ayrıca açık görüş yapılabilir.
Cezaevinde telefon hakkı kaç dakika?
Kapalı ceza infaz kurumundaki hükümlü, eşi, dördüncü dereceye kadar kan ve kayın hısımları ve vasisiyle haftada bir kez on dakika telefon görüşmesi yapabilir. Görüntülü görüşme altyapısı olan kurumlarda haftalık süre otuz dakikadır; haftalık ziyaretini kullanmayan hükümlüye bir sonraki hafta otuz dakika eklenir. Görüntülü görüşme sisteminde bu süre, çocuk hükümlüler ile sıfır-altı yaş grubunda çocuğu olan kadın hükümlüler için iki kat uygulanır. Ölüm, ağır hastalık, salgın veya doğal afet hâlinde kurum telefonundan derhâl görüşme yapılır ve bu görüşme haftalık haktan sayılmaz.
Açık görüşe kimler girebilir?
Hükümlü veya tutuklunun eşi, anne, baba, büyükanne, büyükbaba, çocuk, torun, kardeş, gelin, damat, kayınvalide, kayınpeder, amca, hala, dayı, teyze gibi Yönetmelik'te sayılan yakınları ile vasisi ve kayyımı, ayrıca hükümlünün kuruma bildirdiği en fazla üç kişi açık görüşe girebilir. Bunlar dışındaki kişilerin ziyareti için Cumhuriyet başsavcılığının yazılı izni gerekir. Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası alanları yalnızca en yakın akrabaları ziyaret edebilir.
Cezaevinde görüş günü hafta sonuna alınabilir mi?
Evet, belirli şartlarla. Anayasa Mahkemesi, okul çağındaki çocuğu hafta içi görüşemeyen hükümlülerin hafta sonu görüş veya telefon taleplerinin, somut bir güvenlik riski gösterilmeden genel ifadelerle reddedilmesini aile hayatına saygı hakkının ihlali saydı. 2021'de Yönetmelik'e eklenen hükme göre örgün eğitimde çocuğu bulunan hükümlü ve tutukluların ziyaretleri, idare ve gözlem kurulu kararıyla hafta sonu da yaptırılabilir.
Cezaevinde görüş veya telefon talebi reddedilirse ne yapılır?
Kurum idaresinin veya idare ve gözlem kurulunun kararına karşı infaz hâkimliğine şikâyette bulunulabilir; şikâyet süresi işlemi öğrenmeden itibaren on beş gündür. İnfaz hâkimliği kararına itiraz edilebilir. Talebin gerekçesi (çocuğun okul saatleri, mesafe, eşin de cezaevinde olması, yakının ölümü gibi) belgeleriyle açıkça yazılmalıdır. Kesin karardan sonra otuz gün içinde Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapılabilir.
Av. Ertuğrul Targal
Targal Avukatlık Bürosunun kurucu avukatıdır. Meslekî ve akademik çalışmalarını ceza hukuku, ceza muhakemesi ve insan hakları hukuku konularında sürdürmektedir.
Başlıca hukukî kaynaklar
- Anayasa m. 20 ve 22; 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun m. 66 ve 83; Hükümlü ve Tutukluların Ziyaret Edilmeleri Hakkında Yönetmelik m. 5, 7, 9-17; Ceza İnfaz Kurumlarının Yönetimi ile Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Yönetmelik (RG 29.3.2020) m. 74 ve 139
- Yeliz Erten, B. No: 2020/99, 11.3.2021; N.S.Ç., B. No: 2020/10261, 27.11.2024
- Enver Demir, B. No: 2019/10010, 21.6.2023; Fatma Er, B. No: 2019/24160, 10.5.2023; Yaşar Al, B. No: 2020/36095, 22.1.2025; A.N.Ş., B. No: 2019/11652, 20.7.2023