AİHM 2021'den bu yana Türkiye'deki cezaevi uygulamalarına ilişkin onlarca kararda Sözleşme'nin 8. maddesinin, aşırı kalabalık koğuşlar bakımından ise 3. maddesinin ihlal edildiğine karar verdi. Kararların çoğu, darbe teşebbüsünden sonra tutuklanan ve hükümlü olan kişilerin başvurularından doğdu.
En geniş hat, mahpus yazışmalarının UYAP sistemine kaydedilmesi: 12 kararda 166 başvurucu. Bunu hafta sonu ziyaret ve telefon yasakları, avukat görüşmelerinin izlenmesi, mektupların gönderilmemesi ve kişi başına 3 metrekarenin altına düşen koğuşlar izliyor.
2021–2026 arasında beş ihlal hattı
Aşağıdaki tablo, HUDOC'ta 6 Ekim 2026'ya kadar yayımlanan Türkiye kararlarından derlendi. Karar ve başvurucu sayıları kararların konusunu anlatan giriş paragraflarına göre sınıflandırıldı; Altıntop ve Diğerleri kararındaki UYAP şikâyeti yalnızca bir başvuruya ilişkin olduğu için ilk satırda bir başvurucu olarak sayıldı.
| Konu | Karar | Başvurucu |
|---|---|---|
| Yazışmaların UYAP'a kaydı | 12 | 166 |
| Avukat görüşmesinin izlenmesi | 6 | 9 |
| Hafta sonu ziyaret ve telefon | 4 | 52 |
| Mektubun gönderilmemesi | 5 | 5 |
| 3 m² altı koğuş (3. madde) | 2 | 66 |
Yazışmaların UYAP'a kaydı kanunla öngörülmedi
Öncü karar Nuh Uzun ve Diğerleri. AİHM, mahpusların gönderdiği ve aldığı yazışmaların cezaevi idaresince UYAP sistemine kaydedilip saklanmasının özel hayata ve haberleşmeye saygı hakkına müdahale olduğunu ve bu müdahalenin “kanunla öngörülmüş” sayılamayacağını kabul etti (29.3.2022, §§ 79-99). Mahkeme olağanüstü hâle dayanan savunmayı da kabul etmedi: kanunla öngörülmemiş bir tedbir, olağanüstü hâlin özel koşullarıyla haklı gösterilemez (Dağlı ve Diğerleri, § 14).
Bu sonuç 90 başvurucunun yer aldığı Dağlı ve Diğerleri (2023), Burgaç ve Diğerleri (18 başvurucu), Şamasas ve Diğerleri (11) ve Kurt ve Diğerleri (10) gibi komite kararlarında tekrarlandı. Hükûmetin Bakanlık yazılarını dayanak olarak göstermesi de sonucu değiştirmedi (Hallaçoğlu ve Diğerleri, §§ 11-12).
Avukat görüşmesinin izlenmesinde sınırsız takdir yetkisi
5275 sayılı Kanunun 59. maddesi, hükümlü ile avukatı arasındaki görüşmelerin dinlenmemesini, kaydedilmemesini ve aralarındaki belgelerin incelenmemesini öngörür. Olağanüstü hâlde 676 sayılı KHK ile bu maddeye istisnalar eklendi; KHK 7070 sayılı Kanunla kabul edildi (Canavcı ve Diğerleri, § 41).
Canavcı ve Diğerleri kararında başvurucuların avukatlarıyla görüşmeleri savcılık kararıyla izlenmiş ve kaydedilmişti. AİHM, savcılara tanınan kısıtlama yetkisinin hiçbir şarta bağlanmadığını, kapsamının ve kullanım biçiminin tanımlanmadığını ve başka bir güvence bulunmadığını tespit etti. Olağanüstü hâl süresince sınırlı bir dönem uygulanmış olsa da tedbirin keyfî uygulamaya açık olduğuna ve kanunilik şartını karşılamadığına karar verdi (14.11.2023, §§ 105-106); her başvurucuya 9.750 avro manevi tazminat verdi. Avukatla yapılan görüşmelerin ya da avukatla paylaşılan belgelerin izlenmesi Çaylı ve Serli (2023), Mehmet Demir (2023), Hallaçoğlu (2024), Çiftçi (2024) ve Benli (2026) kararlarında da 8. madde ihlali sayıldı. Müdafiin işlevi ve görüşme hakkı müdafi yardımından yararlanma hakkı yazısında anlatılıyor.
Hafta sonu ziyaret, telefon ve mektup
Subaşı ve Diğerleri kararında 19 başvurucunun okul çağındaki çocuklarının hafta sonu ziyaretine izin verilmemiş, bazılarının hafta sonu telefon görüşmeleri de yasaklanmıştı; AİHM hepsi bakımından 8. madde ihlali buldu (6.12.2022). Aynı sonuca Saz ve Diğerleri (2023), 29 başvurucunun yer aldığı Altıntop ve Diğerleri (2026) ve Ekicikol (2026) kararlarında ulaştı.
Mektuplar konusunda AİHM, açık zarfla verilmediği gerekçesiyle avukata yazılan mektubun gönderilmemesini (Kale, 2021) ve içeriğindeki bazı ifadeler nedeniyle nişanlıya yazılan mektubun alıkonulmasını (Uygun, 2025) 8. maddeye aykırı buldu. Uygun kararında ihlal tespiti yeterli tatmin sayıldı.
Aileye yakın bir cezaevine nakil talebi de 8. madde kapsamında. Emre/Türkiye kararında (16.12.2025) Kırşehir'de hükümlü olan başvurucunun eşi ve okul çağındaki iki çocuğu Edirne'de yaşıyordu. Ailenin ziyaret için iki aktarmayla 40-45 saat otobüs yolculuğu yapması gerekiyordu (§ 6). Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğü talebi, istenen cezaevlerinin kapasitesinin dolu olduğu ve başvurucunun suç türüne uygun olmadığı gerekçesiyle reddetti. İnfaz hâkimliği ve ağır ceza mahkemesi itirazları reddetti, Anayasa Mahkemesi de başvuruyu açıkça dayanaktan yoksun buldu (§§ 7-13). AİHM, makamların başvurucunun önerdiği cezaevlerine ya da ailesine yakın başka bir cezaevine nakledilip nakledilemeyeceğini kişiye özgü biçimde değerlendirmediğini belirterek 8. madde ihlali buldu (§§ 34-35).
3 metrekarenin altı güçlü ihlal karinesi
İlerde ve Diğerleri (2023) ve 55 başvurucunun yer aldığı Kaçır ve Diğerleri (2025) kararlarında AİHM, darbe teşebbüsünden sonraki dönemde kapalı cezaevlerinde tutulan başvurucuların koğuş koşullarını inceledi. Kişisel alanı üç kategoriye ayırdı: 3 metrekarenin altı, 3 ile 4 metrekare arası ve 4 metrekarenin üstü. 3 metrekarenin altına düşülen dönemler için güçlü bir ihlal karinesi bulunduğunu; bu karinenin ancak azalmanın kısa, ara sıra ve küçük olması gibi şartların birlikte gerçekleşmesiyle çürütülebileceğini belirtti. Başvurucuların bu dönemleri kısa ya da ara sıra olmadığı için 3. madde ihlali buldu (Kaçır, §§ 34-35).
Bu şikâyetlerde başvurucunun kaldığı koğuşun metrekaresini, aynı dönemde koğuşta kalan kişi sayısını ve bunun süresini belgelemesi belirleyicidir. AİHM'e başvuru süresi ve Anayasa Mahkemesine başvurunun tüketilmesi AİHM başvuru süresi yazısında; Anayasa Mahkemesinin cezaevine ilişkin kararları cezaevinde haklar sayfasında.
Cezaevinde haklar ve AİHM hakkında sık sorulan sorular
Mahpusun mektuplarının UYAP'a taranması neden ihlal sayıldı?
AİHM, Nuh Uzun ve Diğerleri kararında mahpusların gönderdiği ve aldığı yazışmaların UYAP sistemine kaydedilip saklanmasının yeterli bir kanuni dayanağı olmadığını, bu nedenle müdahalenin “kanunla öngörülmüş” sayılamayacağını kabul etti (29.3.2022, §§ 79-99). Sonraki komite kararlarında da bu sonuçtan ayrılmadı (örneğin Dağlı ve Diğerleri, § 14).
Avukatla görüşmenin izlenmesi her durumda ihlal mi?
Canavcı ve Diğerleri kararında ihlalin nedeni, olağanüstü hâlde 676 sayılı KHK ile değiştirilen 5275 sayılı Kanun m. 59 uyarınca savcılara tanınan kısıtlama yetkisinin hiçbir şarta bağlanmamış, kapsamı ve kullanım biçimi tanımlanmamış olmasıydı. AİHM bu nedenle müdahalenin kanunilik şartını karşılamadığına karar verdi (14.11.2023, §§ 105-106).
Hafta sonu ziyaret yasağı neden önemli?
Okul çağındaki çocuklar ancak hafta sonu cezaevine gelebildiği için, ziyaretlerin yalnızca hafta içine bırakılması aile bağlarını fiilen kesiyor. AİHM Subaşı ve Diğerleri (2022), Saz ve Diğerleri (2023) ve Altıntop ve Diğerleri (2026) kararlarında bu kısıtlamaları 8. maddeye aykırı buldu.
Koğuşta kişi başına 3 metrekareden az alan kalması ne anlama gelir?
AİHM'e göre kişisel alanın 3 metrekarenin altına düşmesi, 3. madde ihlalinin güçlü bir karinesidir. Bu karine ancak azalmanın kısa, ara sıra ve küçük olması gibi şartlar birlikte gerçekleşirse çürütülebilir (Kaçır ve Diğerleri, § 35; Muršić/Hırvatistan [BD], §§ 137-138).
Bu kararlarda ne kadar tazminat verildi?
Değişiyor. Nuh Uzun ve Dağlı kararlarında ihlal tespiti manevi zarar için yeterli tatmin sayıldı; Dağlı kararında bazı başvuruculara masraf için 500 avro verildi. Canavcı ve Diğerleri kararında her başvurucuya 9.750 avro manevi tazminat ödendi. Uygun kararında ihlal tespiti yeterli sayıldı.
Av. Ertuğrul Targal
Targal Avukatlık Bürosunun kurucu avukatıdır. Meslekî ve akademik çalışmalarını ceza hukuku, ceza muhakemesi ve insan hakları hukuku konularında sürdürmektedir.