Engelli Raporu Düşerse veya İptal Edilirse Ne Olur? Emeklilik, ÖTV'li Araç, Engelli Maaşı ve Memuriyet

Düşme ve iptal farkı

Günlük dilde ikisi karışır, ama sonuçları farklıdır:

• Raporun düşmesi. Süreli raporun yenilenmesinde, kurumun istediği kontrol muayenesinde ya da itiraz sürecinde yeni bir rapor düzenlenir ve bu rapor daha düşük oran verir ya da "tam bağımlı", "ağır engelli" ibaresini içermez. Eski rapor gerçekti; kişinin durumu yeniden belirlenmiştir. Kurumlar kendi mevzuatlarına göre gerekçeli yazıyla kontrol muayenesi isteyebilir ve sağlık kuruluşu yeni rapor düzenler (Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik m. 11/5).
• Raporun iptali. Raporun gerçeğe, fenne ve usule aykırı düzenlendiği tespit edilir. Bu rapor geçersiz sayılarak iptal edilir, düzenleyenler hakkında Türk Ceza Kanunu'nun resmî belgede sahtecilik hükümleri (m. 204 ve 210) uyarınca suç duyurusunda bulunulur (Sağlık Raporları Yönetmeliği m. 69/1). Bu durumda kurum, rapora dayanan hakkın başından beri bulunmadığını ileri sürer ve ödenenleri geri ister.

Ayrımın pratik sonucu geri ödemededir: düşme çoğu hakta ileriye etkilidir, iptal ise geçmişe yürür.

Hangi hak nasıl etkilenir?

Haklar rapordan değil, raporu kullanan kurumun kararından doğar: her kurum kendi mevzuatına göre bu rapora bakarak hakkı verir (Erişkinler Yönetmeliği m. 10/1). Bu yüzden rapor düştüğünde her hakkın akıbeti ayrı ayrı belirlenir. Aşağıdaki tablo en sık sorulan beş hakkı, rapor düşünce ne olduğunu ve uyuşmazlığa hangi mahkemenin baktığını gösteriyor.

Engelli aylığının kesilmesi engelli maaşı kesildi yazısında, evde bakım yardımının sona ermesi ve geri ödeme evde bakım maaşı kesildi yazısında ayrıntılı anlatılıyor.

Emeklilik: kontrol muayenesi ve Yargıtay

Engelli emekliliğinde belirleyici olan, hastanenin engelli raporundaki oran değil, Sosyal Güvenlik Kurumunun sağlık kurulunun hastane raporlarını ve tıbbi belgeleri inceleyerek belirlediği çalışma gücü kaybıdır (5510 sayılı Kanun m. 28/5). Bu yolla emekli olanları Kurum kontrol muayenesine çağırabilir (m. 28/5 ve 94). 2008'den önce sigortalı olup sakatlık nedeniyle gelir vergisi indiriminden yararlanarak emekli olanlar için 506 sayılı Kanun'un 60/C-b maddesi uygulanır ve bu madde de 2003'ten beri kontrol muayenesine izin verir.

Yargıtay 10. Hukuk Dairesinin kararlarından çıkan kurallar şunlar:

1. Önce ilk rapor sorgulanır. Kurum aylığı başlangıçtan iptal edip ödenmiş bütün aylıkları geri istediğinde mahkeme, aylığın bağlanmasına dayanak olan ilk raporun gerçeğe aykırı olup olmadığını araştırır. Rapor gerçek dışıysa iptal ve geri ödeme yerindedir. Rapor gerçekse mahkeme, bulguların tedaviyle iyileşip iyileşmediğini ve kişinin aylığın kesildiği tarihteki durumunu belirler; kesinti ancak o tarihten itibaren hüküm doğurur. Oran, aylığın bağlandığı tarihte yürürlükte olan yönetmeliğe göre hesaplanır (6.2.2018, E.2015/14969, K.2018/624).
2. Hastalık sürüyorsa aylık geri gelir. Aynı dosyada Adli Tıp Kurumu raporların gerçek dışı olmadığını, hastalığın devam ettiğini belirledi; mahkeme aylığı kesen ve başlangıçtan iptal eden Kurum işlemini iptal etti, aylığın ilk bağlandığı tarihten itibaren yeniden bağlanmasına ve ödenmeyen aylıkların yasal faiziyle ödenmesine hükmetti. Yargıtay bu kararı onadı (16.2.2023, E.2022/3913, K.2023/1310).
3. Oran gerçekten düştüyse kesinti yerindedir. Yüzde 60 sürekli raporla emekli olan kişinin kontrol muayenesinde oranı düşük bulundu; yargılamada Adli Tıp Kurumu oranı yüzde 37 olarak belirledi ve yüzde 40'ın altına inen aylığın kesilmesi hukuka uygun bulundu. Kişi sonradan yüzde 64 oranlı yeni rapor alınca aylığı yeniden bağlandı, ama aradaki dönem için aylık ödenmedi (24.2.2025, E.2024/14038, K.2025/2888).
4. Kontrol muayenesine gitmemek aylığı durdurur. Kurumun yazılı çağrısına uyulmazsa aylık kesilir. Kişi muayeneyi Kurumun bildirdiği tarihten itibaren üç ay içinde yaptırır ve durumu sürüyorsa aylık kesildiği tarihten itibaren yeniden bağlanır (5510 sayılı Kanun m. 94). Yargıtayın onadığı bir kararda, çağrıya uymadığı için aylığı kesilen ve yeni raporu aylar sonra alınan kişinin aylığı, kesildiği tarihten değil yeni rapor tarihinden sonraki aybaşından başlatıldı (4.12.2023, E.2023/10105, K.2023/12337).

Uyuşmazlık iş mahkemesinde görülür. Mahkeme önce Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulundan, kişi itiraz ederse Adli Tıp Kurumunun ilgili ihtisas kurulundan, raporlar çelişirse Adli Tıp Kurumu Genel Kurulundan rapor alır (Yargıtay 10. HD, 26.9.2019, E.2018/4594, K.2019/6726). Ayrıntı: malulen emeklilik reddedildi, ne yapmalı.

ÖTV'siz alınan araç

İstisnanın şartları, rapor ibareleri ve 2026 değişikliği: engelli raporu ile ÖTV'siz araç kimler alabilir.

Özel Tüketim Vergisi Kanunu, engellilerin araç alımındaki istisnayı aracın ilk alımına bağlar (m. 7/2). İstisnayla alınan araç, istisnadan yararlanmayan birine devredilirse ÖTV, ilk alımdaki matrah üzerinden ve devir tarihindeki oranla, aracı adına tescil ettiren yeni malikten alınır; araç beş yıldan fazla kullanıldıktan sonra elden çıkarılırsa bu vergi alınmaz (m. 15/2-a).

Kanunda, raporun alımdan sonra düşmesi ya da süreli raporun süresinin dolması bir vergi nedeni olarak yer almıyor. Durum yalnız raporun alım tarihinde gerçeğe aykırı olduğu anlaşılırsa değişir: rapor iptal edilir (Sağlık Raporları Yönetmeliği m. 69/1) ve idare istisnanın şartlarının alım tarihinde bulunmadığını ileri sürebilir. Yeni araç alımında ise o tarihte geçerli bir rapor aranır; rapor düşmüşse yeni alımda istisna uygulanmaz.

ÖTV istisnasının şartları 2026'da değişti: Anayasa Mahkemesi istisnanın (c) alt bendini iptal etti (22.4.2025, E.2024/240, K.2025/100); bent 2.4.2026 tarihli 7577 sayılı Kanun'la yeniden düzenlendi ve özel tertibat yaptıran engellilerle, ortopedik engelliliği yüzde 40 ve üzeri olup bu nedenle sürücü belgesi alamayan engellileri kapsıyor (m. 7/2-c). Sağlık Raporları Yönetmeliği de ÖTV'ye esas raporlara yazılacak ibareleri belirledi; rapora "otomatik vitesli araç kullanabilir" gibi tercih bildiren ifadeler yazılamıyor (m. 13/3).

Engelli kontenjanıyla memuriyet

Engelli kontenjanından memur olarak atanan kişinin ataması, sonradan alınan bir raporla sorgulanabiliyor. Danıştay 12. Dairesinin incelediği dosyada Millî Eğitim Bakanlığı, engelli kontenjanından atanan bir öğretmenin atamasını, atamaya esas raporun gerçeğe aykırı olduğu ve hakem hastane kararının kesin olduğu gerekçesiyle iptal etti. İdare mahkemesi, hakem hastane statüsündeki bir hastanenin sağlık kurulu raporunu da değerlendirerek öğretmenin atama şartlarını taşıdığını tespit etti ve iptal işlemini iptal etti; Danıştay kararı onadı ve atama kılavuzundaki "çalışabilir/çalışamaz" ölçütünün öğretmenlik için hiçbir kriter içermediğini, bu belirsiz hükme dayanılarak işlem yapılamayacağını da ekledi (21.10.2020, E.2020/610, K.2020/3339).

Atama iptaline karşı dava, işlemin tebliğinden itibaren 60 gün içinde idare mahkemesinde açılır; mahkemeden, bağımsız bir hastaneden ya da Adli Tıp Kurumundan rapor alınması istenir.

Ne yapılır?

1. Yeni rapora 30 gün içinde itiraz. Oranı düşüren rapora, e-Devlet'e aktarıldığı tarihten itibaren 30 gün içinde il sağlık müdürlüğüne itiraz edilir (Sağlık Raporları Yönetmeliği m. 55 ve 63). Süre kaçarsa rapor kesinleşir ve aynı alanda yeni başvuru, durum değişmedikçe en erken altı ay sonra yapılabilir. Adımlar: engelli raporuna itiraz nasıl yapılır.
2. Hakkı kesen işleme ayrıca itiraz ve dava. SGK aylığı kestiyse Kuruma itiraz ve iş mahkemesi; evde bakım ya da engelli aylığı kesildiyse il müdürlüğüne itiraz ve idare mahkemesi; atama iptal edildiyse idare mahkemesi. Bu süreler rapor itirazından bağımsız işler.
3. İlk raporun gerçekliğini gösteren belgeleri toplamak. Geçmişe dönük geri ödeme istenirse belirleyici soru ilk raporun gerçek olup olmadığıdır: aylığın bağlandığı tarihten bu yana tedavi ve takip kayıtları, epikrizler, eski raporlar ve tetkikler toplanır.
4. Eski raporun korunup korunmadığına bakmak. 20.2.2019'dan önce düzenlenmiş sürekli raporlardaki oranlar geçerlidir; süreli raporlarda ise kurumlar süre bitene kadar yeni rapor isteyemez (Erişkinler Yönetmeliği m. 15/1).