Mobbing (İşyerinde Psikolojik Taciz) Davası: Anayasa Mahkemesi Ölçütleri ve İhlal Kararları

Anayasa Mahkemesine göre mobbingin unsurları

Anayasa Mahkemesi Ebru Bilgin [GK] (B. No: 2014/7998, 19.7.2018) kararında, Uluslararası Çalışma Örgütü ve Bakanlığın yayınlarını da dikkate alarak bir muamelenin psikolojik taciz sayılması için şu unsurları aradı (§ 80):

• İşyeriyle ilgili olarak işyerindeki yöneticiler veya diğer çalışanlar tarafından gerçekleştirilmesi ya da bu tür davranışlara göz yumulması,
• süreklilik arz edecek şekilde tekrarlanması; keyfîlik içermesi, sistemli ve kasıtlı olması, yıldırma ve dışlama amacı taşıması,
• mağdurun kişiliğinde, mesleki durumunda veya sağlığında zarar ortaya çıkarması ya da ciddi bir zarar tehlikesi içermesi.

Sonuçların ağırlığı mağdurun konumuna, muamelenin süresine ve sıklığına, kimin tarafından yapıldığına, mağdurun cinsiyetine, yaşına ve sağlık durumuna göre değişir (§ 81). Görev yeri değişikliği ve disiplin soruşturması gibi işlemler karine olarak kamu yararı amacı taşır; ancak tarafsızlıktan ödün verilmemeli ve keyfîlikten kaçınılmalıdır (§ 89). Değerlendirme tek tek olaylarla değil, süreç içindeki vakıaların tümüyle yapılır (§ 88).

Devletin ve işverenin yükümlülükleri

Mahkeme, çekilmez bir ağırlık ve yoğunluğa ulaşan psikolojik taciz karşısında Anayasa'nın 17. maddesinden doğan pozitif yükümlülükleri şöyle sıraladı (Ebru Bilgin, § 82): tacizin oluşmaması için önlem almak; şikâyetleri etkili biçimde inceleyecek denetim mekanizmaları kurmak; zararların giderilmesi ve suç oluşturan durumlarda sorumluların cezalandırılması için yasal altyapı oluşturmak; tazminat davalarında etkili usul güvenceleri sağlamak ve mahkeme kararlarını ilgili ve yeterli gerekçeye dayandırmak. Kamusal makamlar tacizi tespit etmekle yetinmemeli, tekrarını önleyecek etkili önlemleri hızla almalıdır (§ 91).

Özel sektörde aynı yükümlülük işverene aittir. Türk Borçlar Kanunu'nun 417. maddesine göre işveren, işçinin kişiliğini korumak, özellikle psikolojik ve cinsel tacize uğramamaları ve uğrayanların daha fazla zarar görmemeleri için gerekli önlemleri almakla yükümlüdür. Bu yükümlülüğe aykırılık nedeniyle kişilik haklarının ihlalinden doğan zararların tazmini sözleşmeye aykırılık hükümlerine tabidir.

Dava yolları ve süreler

Kamu görevlisinde davanın yanlış yere açılması sık görülen bir hatadır. Zülküf Kılıç kararında başvurucunun ilgili kişiler aleyhine adli yargıda açtığı tazminat davası, idare aleyhine açılması gerektiği gerekçesiyle husumet yokluğundan reddedilmişti (§ 37). Kamu görevlisi hakkında suç duyurusunda bulunulması hâlinde ise 4483 sayılı Kanun'a göre soruşturma izni süreci işler (bkz. soruşturma izni).

İhlal kararları

Ebru Bilgin [GK]. Veteriner hekim olan başvurucunun görev yaptığı birim 2009-2011 arasında birçok kez değiştirilmiş, sık sık yazılı uyarı ve savunma istenmiş, sağlık raporlarının kaynağı sorgulanmış, sonunda müdürün talebiyle başka göreve atanmıştı (§§ 10-17). Valiliğin ön incelemesi başvurucunun psikolojik tacize uğradığını ve sorumlunun kurum müdürü olduğunu açıkça tespit etmiş, müdür hakkında kamu davası açılmıştı (§ 86). Buna rağmen idare tacizin tekrarını önleyecek özeni göstermedi, idare mahkemesi de tam yargı davasını idarenin kusuru olmadığı gerekçesiyle reddetti. Mahkeme, kamu davası açılmasının zararın giderilmesi bakımından tek başına yeterli olmadığını belirterek maddi ve manevi varlığın korunması hakkının ihlal edildiğine karar verdi (§§ 90-95). Bir üye karşı oy kullandı.

Türkan Aydoğmuş. Türkan Aydoğmuş (B. No: 2018/19000, 12.1.2022) kararında sorumlu hemşire olan başvurucu, amiri olan doktorun aşağılayıcı söz ve davranışlarından şikâyet etmişti. İdare başvurucunun şikâyetinden değil, doktorun başvurucu hakkındaki şikâyetinden hareketle soruşturmacı görevlendirmiş; sonraki soruşturmacının raporu tanık beyanlarıyla aşağılayıcı tutumları doğrulamıştı. Başvurucu hakkında olaylarla uyumlu majör depresif bozukluk tanısı konulmuştu (§§ 6-10). Etkili bir idari soruşturma yapılmaması ve tam yargı davasının yeterli gerekçe olmadan reddedilmesi nedeniyle ihlal kararı verildi (§§ 36-40).

Zülküf Kılıç. Zülküf Kılıç (B. No: 2018/27032, 14.9.2022) kararında öğretim üyesi olan başvurucuya iki yılda dokuz disiplin cezası verilmiş; bunların üçü YÖK tarafından kaldırılmış, diğerleri mahkemelerce iptal edilmişti. Doktora unvanının geri alınması işlemi ve görevine son verilmesi de iptal edilmiş, rektörün şikâyetiyle yargılandığı hakaret davasında beraat etmişti. Aynı dönemde depresyon tanılı sağlık raporları vardı. Mahkemeye göre derece mahkemeleri bu ciddi ve süreç içinde desteklenen iddiaları hiç değerlendirmemişti; ihlal kararı verildi (§§ 34-40).

Askerî okullarda yaşanan sistematik baskı da aynı hak kapsamında incelenmiştir: Aynur Özdemir ve diğerleri (B. No: 2013/2453, 24.3.2016) kararında Deniz Harp Okulu öğrencisinin maruz kaldığı psikolojik taciz nedeniyle okuldan ayrılmak zorunda kalması ihlal sayıldı.

İspat: kararlardan çıkan dersler

• Şikâyeti yazılı ve erken yapın: ihlal kararlarının hepsinde başvurucunun idareye verdiği tarihli şikâyet dilekçeleri vardı. İdarenin şikâyete rağmen soruşturma açmaması veya soruşturmayı sonuçlandırmaması, devletin yükümlülüğünü yerine getirmediğinin en güçlü göstergesi oldu.
• İdarenin kendi raporları: Ebru Bilgin ve Türkan Aydoğmuş kararlarında idarenin yaptırdığı inceleme ve soruşturma raporlarındaki tespitler belirleyici oldu. Bu raporların dosyaya getirtilmesini isteyin.
• İptal edilen işlemler: kısa sürede art arda verilen ve yargı kararıyla iptal edilen disiplin cezaları, görev yeri değişiklikleri ve uyarılar keyfîliğin kanıtı olarak değerlendirildi (Zülküf Kılıç).
• Sağlık raporları: olaylarla uyumlu olduğu belirtilen psikiyatrik tanılar ve tıbbi belgeleme raporları, tacizin "çekilmez ağırlığa" ulaştığını gösteren temel delillerdi.
• Süreci bütün olarak anlatın: tek tek olayları değil, tarih sırasıyla bir zaman çizelgesini dava dilekçesine ekleyin; mahkemenin iddiaları hiç tartışmaması bireysel başvuruda ihlal nedeni olabilir.
• Bireysel başvuru: kesin karardan sonra otuz gün içinde başvurulabilir (bkz. bireysel başvuru süresi). Disiplin cezalarıyla yıldırma iddialarında memur disiplin cezası yazısındaki süre ve itiraz kuralları da önemlidir.