Sendikal Tazminat: Sendika Üyeliği Nedeniyle İşten Çıkarma ve Anayasa Mahkemesi Kararları

6356 sayılı Kanun'un 25. maddesi

İşe iade davasına ilişkin genel süreler ve Anayasa Mahkemesinin işe iade kararları için işe iade davası yazısına bakılabilir.

2014 iptal kararı: iş güvencesi şartı

25. maddenin ilk metninde sendikal tazminat yalnızca "fesih dışında" sendikal ayrımcılık hâlinde öngörülmüş, sendikal fesihte ise işçiye 4857 sayılı İş Kanunu'nun 18, 20 ve 21. maddelerine göre dava hakkı tanınmıştı. 18. madde, işe iade için otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyeri ve altı aylık kıdem gibi iş güvencesi şartları arar. Sonuç olarak iş güvencesi kapsamı dışındaki işçiler sendikal nedenle çıkarıldıklarında sendikal tazminat alamıyordu.

Anayasa Mahkemesi E.2013/1, K.2014/161 (22.10.2014, RG 11.11.2015) kararıyla "fesih dışında" ve "18" ibarelerini iptal etti. Mahkemeye göre sendikaya üye olmanın güvenceye kavuşturulmasının temeli, işçilerin sendikal ayrımcılığa karşı ve en önemlisi feshe karşı korunmasıdır; iş güvencesi dışındaki işçilerin sendikal fesihte tazminattan yoksun bırakılması bir bütün olarak sendikal hak ve özgürlükleri teminattan yoksun bırakıyordu (§ 115). Sendikal tazminatın iş güvencesi olan ve olmayan işçiler için farklı düzenlenmesi eşitlik ilkesiyle de bağdaşmıyordu (§ 116).

İspat ve Anayasa Mahkemesinin ölçütleri

İşveren feshin geçerli veya haklı bir nedene dayandığını ispat eder; işçi ise feshin işverenin ileri sürdüğü nedene değil sendikal nedene dayandığını ispatla yükümlüdür. Anayasa Mahkemesinin aktardığına göre Yargıtay bu değerlendirmede şu olguları arar: fesih tarihine yakın dönemde işyerindeki işçi sayısı, sendikaya üye olan ve olmayan işçi sayısı ve üyelik tarihleri, üyelikten çekilenler ve çekildikten sonra çalışmaya devam edip etmedikleri, çıkarılan işçilerin kaçının sendikalı olduğu, yeni işçi alınıp alınmadığı ve toplu iş sözleşmesi sürecinin başlayıp başlamadığı (Emrah Üzegül ve diğerleri, § 33).

Anayasa Mahkemesinin rolü, sendikal fesih iddiası karşısında devletin pozitif yükümlülüğünün gerektirdiği şekilde yargısal inceleme yapılıp yapılmadığını ve mahkeme kararlarının ilgili ve yeterli gerekçe içerip içermediğini denetlemektir (Arif Sami Cebeci ve diğerleri, § 38). Mahkeme sendikal fesih iddiasında sendika hakkının ihlal edildiğine ilişkin ilk kararını Anıl Pınar ve Ömer Bilge (B. No: 2014/15627, 5.10.2017) başvurusunda verdi.

İhlal ve ihlal olmadığı kararları

Gerekçesiz bozma. Arif Sami Cebeci ve diğerleri (B. No: 2016/6350, 28.5.2019) kararında başvurucular toplu iş sözleşmesi için sendikaya üye olmuş, sendikanın yetki tespiti başvurusundan hemen sonra performans düşüklüğü gerekçesiyle işten çıkarılmışlardı. İlk derece mahkemesi tanık beyanlarına, Bakanlık ve sendika bilgilerine ve fesihten sonra kısa sürede gelen çok sayıda istifaya dayanarak feshin sendikal olduğuna karar verdi. Yargıtay ise yalnızca sendikalı işçi sayısının çoğunluğu sağlamadığını belirterek kararı bozdu; hangi tarihteki orana baktığını açıklamadı ve ilk derece mahkemesinin dayandığı olguları tartışmadı. Anayasa Mahkemesi sendika hakkının ihlal edildiğine karar verdi (§§ 35-40).

İstatistiğin göz ardı edilmesi. Emrah Üzegül ve diğerleri (B. No: 2020/22386, 7.6.2023) kararında başvurucular işyeri düzenini bozdukları gerekçesiyle tazminatsız çıkarılmıştı. Bölge adliye mahkemesi sendikalı çalışanların sayısında küçük bir düşüş olduğunu belirterek davayı reddetti. Oysa ilgili şubede sendikanın fesihten önceki ve sonraki altı ayda üyelerinin yaklaşık yüzde 85'ini kaybettiği anlaşılıyordu. Mahkeme, istinaf merciinin Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi ölçütlerini dikkate almadığını belirterek ihlal kararı verdi (§§ 35-39).

Teftiş raporu ve bilirkişi verileri. Efkan Ertuğral (B. No: 2023/17185, 2.9.2026) kararında mahkemeler deneme süresindeki iki maddi hasarlı kazayı fesih nedeni kabul etmiş, ancak kazaların kapsamını ve işverenin katlandığı zararı tartışmamıştı. Dosyadaki bilirkişi raporunda sendikalaşmaya ilişkin istatistikler, iş müfettişi raporunda ise işverenin sendikal faaliyetleri engelleyen eylemleri ve hakkında suç duyurusu yapıldığı yer alıyordu. Bunların neden dikkate alınmadığı açıklanmadığı için ihlal kararı verildi (§§ 13-15).

Hak düşürücü süre. Ali Sağlam (B. No: 2019/6130, 9.1.2024) kararında greve katıldıktan sonra ikale sözleşmesiyle işten ayrılan başvurucunun sendikal tazminat davası, hak düşürücü süre yönünden reddedilmişti. Anayasa Mahkemesi, 6356 sayılı Kanun'un 25. maddesi göz ardı edilerek yapılan nitelendirmenin kanuni dayanağının gösterilmediğini belirterek mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiğine karar verdi (§§ 33-35).

İhlal olmadığı karar. Erol Motur ve diğerleri (B. No: 2019/5934, 24.1.2024) kararında ise ilk derece mahkemesi altı ayrı bilirkişi raporu almış, işletmesel kararın gerekliliğini şube şube incelemiş, bu kararın başvurucuların sendikaya üye olmasından önce alındığını ve işverenin üyeliği ancak noter ihtarnamesiyle öğrendiğini tespit etmişti. Mahkemenin ölçütleri dikkate alan kapsamlı bir değerlendirme yaptığı kabul edildi; ihlal bulunmadı (§§ 22-24).

Uygulamada dikkat edilecekler

• Tarihleri belgeleyin: sendikaya üyelik tarihi, işverenin üyeliği öğrendiği tarih, sendikanın yetki tespiti başvurusu ve fesih tarihi arasındaki zaman ilişkisi en güçlü delillerdendir.
• Sayıları isteyin: fesih öncesi ve sonrası işçi sayısı, sendikalı işçi sayısı, istifalar ve yeni işe alımlar için Bakanlıktan ve sendikadan bilgi getirtilmesini, gerekirse bilirkişi incelemesi yapılmasını talep edin.
• Tanık ve teftiş: sendikadan çekilme baskısı, sendikalı işçilerin takip edilmesi veya tehdit gibi olguları tanıklarla; varsa iş müfettişi raporlarıyla destekleyin.
• İstinaf ve temyizde: üst mahkeme ilk derece mahkemesinin delile dayalı tespitini değiştiriyorsa, bu olguları neden dikkate almadığını açıklamasını isteyin; gerekçesizlik bireysel başvuruda ihlal nedenidir.
• Bireysel başvuru: kesin karardan sonra otuz gün içinde Anayasa Mahkemesine başvurulabilir (bkz. bireysel başvuru süresi). Kamu görevlilerinin sendikal eylemleri için iş bırakma eylemi nedeniyle disiplin cezası yazısına bakılabilir.