Kamu Görevlisi Hakkında Soruşturma İzni (4483): AYM ve AİHM Kararları

4483 sayılı Kanun nasıl işler?

Anayasa'nın 129. maddesinin altıncı fıkrası, memurlar ve diğer kamu görevlileri hakkında işledikleri iddia edilen suçlardan dolayı ceza kovuşturması açılmasını, kanunla belirlenen istisnalar dışında, idari merciin iznine bağlar. 4483 sayılı Kanun bu izni kamu görevlilerinin görevleri sebebiyle işledikleri suçlar için düzenler (m. 1-2).

• Savcının işlemi. Savcı, ihbar veya şikâyet aldığında ivedilikle toplanması gereken ve kaybolma ihtimali bulunan delilleri tespit etmekle yetinir; görevlinin ifadesine başvurmadan evrakı yetkili mercie göndererek izin ister (m. 4/1).
• İşleme konulmayacak şikâyetler. Soyut ve genel nitelikte olan, kişi veya olay belirtmeyen, ciddi bulgu ve belgeye dayanmayan ya da dilekçe sahibinin kimlik ve adres bilgilerini içermeyen şikâyetler işleme konmaz (m. 4/3-4). Aynı konuda daha önce sonuçlandırılmış bir ön inceleme varsa, yeni belge sunulmadıkça başvuru işleme konmaz (m. 5/2).
• Yetkili merci ve ön inceleme. İlçedeki görevliler için kaymakam, ildekiler için vali, merkezdeki görevliler için kuruluşun en üst amiri izin vermeye yetkilidir (m. 3). Ön inceleme merciin kendisi, denetim elemanları ya da görevlinin üstleri eliyle yapılır; inceleyenlerin kural olarak aynı kurumdan belirlenmesi esastır (m. 5).
• Süre. Merci, ön inceleme dâhil en geç 30 gün içinde karar verir; süre zorunlu hâllerde bir kez 15 gün uzatılabilir (m. 7).
• İtiraz. İzin verilmesine karşı görevli, verilmemesine ve işleme koymama kararına karşı savcılık veya şikâyetçi tebliğden itibaren 10 gün içinde itiraz edebilir. Belirli üst düzey görevliler için Danıştay İkinci Dairesi, diğerleri için bölge idare mahkemesi itirazı en geç üç ayda karara bağlar; karar kesindir (m. 9).

İzne tabi olmayan suçlar

Ağır cezalık suçüstü hâlleri genel hükümlere tabidir (m. 2/3). 2003'te eklenen son fıkra, mülga 765 sayılı TCK'nın 243. (işkence) ve 245. (kötü muamele) maddeleri ile mülga CMUK m. 154/4 kapsamındaki soruşturma ve kovuşturmalarda 4483 sayılı Kanun'un uygulanmayacağını öngörür. Anayasa Mahkemesi Yargıtay içtihadına dayanarak, kolluğun güç kullanımına ilişkin şikâyetlerde ileri sürülen zor kullanma yetkisine ilişkin sınırın aşılması suçunun da 2 Ocak 2003'ten beri izne tabi olmadığını belirtti (Erdal Sarıkaya [GK], 17.3.2021, §§ 55, 126). AİHM de Türk hukukunda işkence ve insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele suçlarının izin sisteminin istisnası olduğunu not ediyor (Akan/Türkiye, 25.11.2025, § 65).

Görevi kötüye kullanma gibi suçlar ise izne tabidir. Bu ayrım uygulamada sonucu belirler: Geylani ve Diğerleri kararında savcılık, görevi kötüye kullanma yönünden izin verilmediği için o suçu incelemedi; diğer suçlar yönünden yaptığı ayrı değerlendirme de kullanılan gücün niteliğini incelemediğinden yetersiz bulundu (Geylani ve Diğerleri/Türkiye, 12.9.2023, §§ 29, 35, 96).

AYM Erdal Sarıkaya [GK]

Olay. Başvurucu 11-12 Haziran 2013'te Taksim'deki Gezi eylemlerinde kolluk müdahalesi sırasında gözünden yaralandı ve dört ay sonra şikâyette bulundu (§§ 10, 13). Savcılık, kask numaralarından kimliği belirlenen 16 polis ile kimliği belirlenemeyen görevli hakkında zor kullanma yetkisinin sınırının aşılması suçundan soruşturma izni istedi (§ 29). Valilik iki ayrı kararla izin vermedi. Kimliği belirsiz görevliye ilişkin karara başvurucunun itirazını bölge idare mahkemesi, suç izne tabi olmadığı için kabul etti; 16 polise ilişkin karara itiraz edilmedi, savcılık bu polisler hakkında kovuşturmaya yer olmadığı ek kararı verdi (§§ 37-38, 117-119).

İzne tabi olmayan suçta izin. Genel Kurul, aynı soruşturmada kimliği belirlenenler hakkında izin yokluğu nedeniyle soruşturma yapılmazken kimliği belirsizler hakkında izne gerek görülmeden soruşturmaya devam edilmesinin izin usulünün hatalı işletildiğini başlı başına gösterdiğini belirtti (§ 120). İzne tabi olmayan suçlar için izin usulü işletilip sorumlular hakkında soruşturma yapılmaması kendi başına etkili soruşturma yükümlülüğünü ihlal eder; gerekli olmayan bu yolu tamamlaması başvurucudan beklenemeyeceğinden izin verilmemesine itiraz etmemesi esasın incelenmesine engel değildir (§§ 124, 127-129).

Başvuru süresi. Anayasa Mahkemesi daha önce Ayla Akat Ata [GK] kararında, izin usulü işletilen soruşturmalarda başvuru süresini bölge idare mahkemesi kararının öğrenilmesinden başlatıyordu (§ 80). Genel Kurul bu içtihadı değiştirdi: izin usulü işletilse de etkili yol ceza soruşturmasıdır; savcılık veya ceza mahkemesi kararlarına karşı olağan kanun yollarının tüketilmesinden itibaren süre başlar (§§ 83, 90). Savcılığın izin verilmemesine dayanan kovuşturmaya yer olmadığı kararlarına sulh ceza hâkimliğine itiraz edilebilir ve bu yol etkilidir (§ 89).

Sonuç. Yaklaşık sekiz yılda tamamlanamayan, delillerin zamanında toplanmadığı ve sorumluların belirlenmediği soruşturma nedeniyle eziyet yasağının usul boyutu, gerekmediği hâlde güç kullanılması nedeniyle de maddi boyutu ihlal edildi; yeniden soruşturma için dosya savcılığa gönderildi (§§ 130-131, 154, 160). Başvurucu tazminat istemediği için tazminata hükmedilmedi (§ 161). Tazminat talebinin nasıl yapılacağı AYM'de tazminat talebi yazısında.

AYM Dilek Genç [GK]

Batan bir yük gemisi için arama kurtarmaya gönderilen bot hava ve deniz koşulları nedeniyle battı ve personel hayatını kaybetti (Dilek Genç ve Diğerleri [GK], 1.2.2018, § 1). Ön inceleme raporu atılı suçun işlendiğine dair ciddi emareler bulunduğu kanaatiyle izin verilmesini önermiş, savcılığın aldırdığı bilirkişi raporu da botları görevlendirenlere %50 kusur vermişti; Bakanlık ise rapordaki tespitlere neden itibar etmediğini açıklamadan Kıyı Emniyeti Genel Müdürü hakkında izin vermedi ve bölge idare mahkemesi itirazı reddetti (§§ 79-80).

Genel Kurul, soruşturma izni usulünün amacının kamu görevlilerini gereksiz ithamlardan korumak olduğunu, ama ön incelemenin ve itirazı inceleyen idari yargının bu usulü ceza soruşturmasını geciktirecek ya da görevlilerin ceza soruşturmasından muaf tutulduğu izlenimini doğuracak şekilde uygulamaması gerektiğini belirtti (§§ 77-78). Ciddi emarelere rağmen izin verilmemesi etkili ceza soruşturmasının önünde engel oluşturduğundan yaşam hakkının usul boyutu ihlal edildi ve karar yeniden inceleme için Ankara Bölge İdare Mahkemesine gönderildi (§§ 81-83, 87). Üç üye karşı oy kullandı.

AİHM: yapısal sorun

Akan (2025). Başvurucu 1 Mayıs 2013'te İstanbul'da gaz kapsülü isabet eden gözünü kaybetti; Taksim'e girişin yasaklanması kararından sorumlu tuttuğu İstanbul Valisi ve İl Emniyet Müdürü hakkındaki şikâyeti, iki vali yardımcısının hazırladığı ön inceleme raporuna dayanılarak İçişleri Bakanlığınca 4483 m. 4 uyarınca işleme konmadı; Danıştay itirazı reddetti (§§ 9, 13-15). AİHM, 4483 sayılı Kanun'daki mekanizmanın uygulanmasından doğan sorunların yapısal olduğunu ve kendi başına usul yükümlülüğünün ihlali sayıldığını hatırlattı. Gerekçeleri: soruşturmacıların bağımsız olmaması, kişilerin incelemeye etkili katılamaması ve yargısal denetimin yetersizliği (§ 64, Aydoğdu/Türkiye ve Asma/Türkiye kararlarına atıfla). Planlama ve kontrol sorumluluğu bulunan üst düzey yöneticiler hakkında soruşturma yapılmadığından 3. madde usul yönünden ihlal edildi (§§ 66-68). Kararın kolluk şiddeti yönü kolluk şiddetinde HAGB ve AİHM yazısında.

M. Özel ve Diğerleri (2015). 17 Ağustos 1999 depreminde Çınarcık'ta çöken binalarda yakınlarını kaybeden başvurucuların dosyasında İçişleri Bakanlığı belediye başkanı ve teknik görevliler hakkında soruşturma izni vermiş, Danıştay İkinci Dairesi görevlilerin itirazı üzerine izni kaldırmıştı; yeni delillerle yeniden inceleme yolu da yoktu (M. Özel ve Diğerleri/Türkiye, 17.11.2015, §§ 87, 89, 96-98). AİHM, idari merciin izin vermemesi nedeniyle kamu görevlilerinin yargılanamamasının 2. madde sorunu doğurduğunu belirterek yargılamanın uzunluğuyla birlikte usul ihlali buldu (§§ 197-200).

Kararlar tablosu

Şikâyetçinin izlemesi gereken yol

Şikâyetin içeriği. Şikâyet dilekçesinde olay, yer, saat ve görevliyi belirleyebilecek bilgiler somut olarak yazılmalı ve belgelere dayanılmalı; soyut şikâyetler işleme konmuyor (4483 m. 4/3-4). Kolluk şiddeti iddiasında eylemin kötü muamele, eziyet ya da zor kullanma yetkisine ilişkin sınırın aşılması olarak nitelendirilmesi ve bu suçların izne tabi olmadığı açıkça ileri sürülmeli (Erdal Sarıkaya, § 126). Delil talepleri (telefon kayıtları, tanıklar, kamera görüntüleri) ilk dilekçede yapılmalı; Erdal Sarıkaya kararında bu taleplerin yerine getirilmemesi ihlal gerekçelerinden biriydi (§ 116).

İki ayrı itiraz. İzin verilmemesi ya da işleme koymama kararına tebliğden itibaren 10 gün içinde bölge idare mahkemesine veya Danıştaya itiraz edilmeli (4483 m. 9). Savcılık izin verilmediği gerekçesiyle kovuşturmaya yer olmadığı kararı verirse buna da iki hafta içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edilmeli (CMK m. 173/1; Erdal Sarıkaya, § 89). Kovuşturmaya yer olmadığı kararına itiraz takipsizlik kararı yazısında anlatılıyor.

Bireysel başvuru. Ceza soruşturmasındaki olağan kanun yollarının tüketilmesinden itibaren 30 gün içinde Anayasa Mahkemesine başvurulabilir (Erdal Sarıkaya, § 90). Başvuru formunda tazminat açıkça istenmeli. Anayasa Mahkemesi kararından sonra AİHM'e başvuru süresi dört ay. Anayasa Mahkemesinin kötü muamele ve etkili soruşturmaya ilişkin diğer kararları kötü muamele ve etkili başvuru, ölüm olaylarına ilişkin kararları yaşam hakkı ve etkili soruşturma sayfalarında.