Devlet memurlarının disiplin cezaları ve bu cezaları gerektiren fiiller 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 125. maddesinde, zamanaşımı, savunma, itiraz ve silinme kuralları 126-135. maddelerde düzenlenir. Zamanaşımı maddesi Ocak 2026'da değişti. Anayasa Mahkemesi ise bireysel başvuruda, özellikle beraat ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması sonrasında verilen cezalarda, özel hayat ve ifade özgürlüğü konularında çok sayıda ihlal kararı verdi. Bu yazı cezaları, süreleri ve bu kararların uygulamaya etkisini anlatıyor.
Disiplin cezaları, veren merci, itiraz ve silinme
| Ceza | Anlamı ve örnek fiiller | Veren | İtiraz | Silinme |
|---|---|---|---|---|
| Uyarma | Görevde ve davranışlarda daha dikkatli olunması gerektiğinin yazıyla bildirilmesi. Örnek fiiller: izinsiz geç gelmek veya erken ayrılmak, usulsüz müracaat veya şikâyet, memur vakarına yakışmayan davranış | Disiplin amiri | Disiplin kuruluna | 5 yıl |
| Kınama | Kusurlu olunduğunun yazıyla bildirilmesi. Örnek fiiller: amire hâl ve hareketle saygısızlık, hizmet dışında itibar ve güveni sarsan davranış, iş sahiplerine kötü muamele, emirlere itiraz | Disiplin amiri | Disiplin kuruluna | 5 yıl |
| Aylıktan kesme | Brüt aylıktan 1/30 ile 1/8 arasında kesinti. Örnek fiiller: özürsüz bir veya iki gün göreve gelmemek, amire sözle saygısızlık, görevle ilgili yalan beyan | Disiplin amiri | Disiplin kuruluna | 10 yıl |
| Kademe ilerlemesinin durdurulması | Kademe ilerlemesinin 1-3 yıl durdurulması. Örnek fiiller: özürsüz ve kesintisiz 3-9 gün göreve gelmemek, görevle ilgili çıkar sağlamak, hakaret veya tehdit, siyasi parti yararına fiilen faaliyet | Disiplin kurulu kararıyla atamaya yetkili amir | Yüksek disiplin kuruluna | 10 yıl (disiplin kurulu mütalaasıyla) |
| Devlet memurluğundan çıkarma | Bir daha memurluğa atanmamak üzere çıkarma. Örnek fiiller: bir yılda toplam 20 gün özürsüz devamsızlık, fiili tecavüz, memurlukla bağdaşmayan yüz kızartıcı ve utanç verici hareket, terör örgütleriyle eylem birliği | Yüksek disiplin kurulu | Kanunda itiraz yolu yok; doğrudan dava | Silinmez |
Fiillerin tam listesi 125. maddededir. Sayılan fiillere nitelik ve ağırlık bakımından benzer eylemlerde bulunanlara da aynı tür ceza verilir. Disiplin kurulu ve yüksek disiplin kurulu ayrı bir ceza belirleyemez; önerilen cezayı kabul ya da reddeder. Ret hâlinde atamaya yetkili amir on beş gün içinde başka bir ceza verebilir (m. 126). Özel kanunların disiplin hükümleri saklıdır; örneğin kolluk personeli için ayrı bir kanun vardır (bkz. polis ve jandarma disiplin cezası).
Zamanaşımı, savunma, itiraz ve dava süreleri
| Konu | Kural | Madde |
|---|---|---|
| Soruşturmaya başlama | Fiilin öğrenilmesinden itibaren uyarma, kınama, aylıktan kesme ve kademe ilerlemesinin durdurulmasında bir ay, memurluktan çıkarmada altı ay; bu sürede başlanmazsa ceza verme yetkisi düşer | m. 127/1 |
| Ceza verme | Fiilin işlendiği tarihten itibaren en geç iki yıl. Ceza yargı kararıyla iptal edilirse kalan süre içinde; süre dolmuşsa veya altı aydan az kalmışsa en geç altı ay içinde karar gerekçesine göre yeniden ceza verilebilir | m. 127/2 |
| Savunma | Savunma alınmadan ceza verilemez; verilecek süre yedi günden az olamaz. Süresinde savunma vermeyen vazgeçmiş sayılır | m. 130 |
| Karar | Amir uyarma, kınama ve aylıktan kesmeyi soruşturmanın bitiminden itibaren on beş gün içinde verir; disiplin kurulu otuz, yüksek disiplin kurulu en çok altı ay içinde karar verir | m. 128 |
| İtiraz | Tebliğden itibaren yedi gün; itiraz mercii otuz gün içinde karar verir. Süresinde itiraz edilmeyen ceza kesinleşir | m. 135 |
| Dava | Disiplin cezalarına karşı idari yargı yolu açıktır; idare mahkemesinde dava açma süresi altmış gündür | m. 135; 2577 s. K. m. 7 |
| Silinme | Uyarma ve kınamada uygulanmadan itibaren beş, diğer cezalarda on yıl sonra atamaya yetkili amire başvuru; aradaki davranışların isteği haklı kılması gerekir | m. 133 |
Zamanaşımına ilişkin 127. maddenin ikinci fıkrası 23.1.2026 tarihli ve 7573 sayılı Kanun'la değiştirildi ve 29.1.2026'da yürürlüğe girdi. Yeni metin, iki yıllık üst sınırın yanında mahkemece iptal edilen bir cezanın hangi süre içinde yeniden verilebileceğini de düzenliyor. Benzer bir kural 7068 sayılı Kanun'da süre öngörülmediği için Anayasa Mahkemesince iptal edilmişti.
Tekerrür, hafifletme ve atanma yasağı
- Tekerrür: ceza verilmesine yol açan fiil, cezanın özlük dosyasından silinmesi için gereken süre içinde tekrarlanırsa bir derece ağır ceza uygulanır. Aynı derecede cezayı gerektiren ayrı fiiller nedeniyle verilen cezaların üçüncü uygulamasında da bir derece ağır ceza verilir (m. 125).
- Hafifletme: geçmiş hizmetleri olumlu olan ve ödül veya başarı belgesi alan memura bir derece hafif ceza uygulanabilir (m. 125).
- Son kademe: kadrosunun son kademesinde bulunan memura kademe ilerlemesinin durdurulması yerine brüt aylığının dörtte biri ile yarısı arasında kesinti uygulanır; tekerrüründe görevine son verilir (m. 125).
- Atanma yasağı: aylıktan kesme cezası alan beş yıl, kademe ilerlemesinin durdurulması cezası alan on yıl boyunca daire başkanı ve üstü kadrolara, bölge ve il teşkilatlarının en üst yönetici kadrolarına, düzenleyici ve denetleyici kurumların başkanlık ve üyeliklerine, vali ve büyükelçi kadrolarına atanamaz (m. 132).
Beraat ve HAGB sonrası disiplin cezası
657 sayılı Kanun'a göre aynı olay nedeniyle ceza kovuşturması başlamış olması disiplin soruşturmasını geciktirmez ve memurun mahkûm olup olmaması disiplin cezasına engel değildir (m. 131). Anayasa Mahkemesi bu bağımsızlığı kabul ediyor, ancak masumiyet karinesinin ikinci boyutunu hatırlatıyor: ceza yargılaması mahkûmiyet dışında bir kararla bittiğinde idare ve mahkemeler, gerekçelerinde kişinin suçu işlediği izlenimini uyandıramaz.
Beraat. Hüseyin Sezer (B. No: 2016/13566, 2.7.2020) kararında başvurucu, soruşturma dosyasından fotokopi çektirip bir avukata verdiği iddiasıyla gizliliğin ihlali suçundan yargılandığı ceza davasında delil yetersizliğinden beraat etmişti; aynı eylem nedeniyle memurluktan çıkarma cezası verilmişti. Mahkeme, idari yargı kararındaki ifadelerin ceza mahkemesinin sonucunu tartışmaya açtığını ve okuyanda başvurucunun suçu işlediği izlenimini uyandırdığını belirtti. Ceza mahkemesi kararının isabetsiz olduğu düşüncesi bile masumiyete saygı yükümlülüğünü kaldırmaz; bu yükümlülükteki kamu yararı, bazı durumlarda fiilin disiplin yönünden yaptırımsız kalmasını haklı kılacak kadar önemlidir (§§ 58-61). Karara üç üye karşı oy kullandı.
Hükmün açıklanmasının geri bırakılması. Şenol Türkyılmaz (B. No: 2018/16070, 6.10.2022) kararında rüşvet almaya teşebbüs nedeniyle verilen hapis cezası hakkında sonunda HAGB kararı verilmiş, idare mahkemesi ve Danıştay ceza mahkemesi kararlarına dayanarak memurluktan çıkarmayı hukuka uygun bulmuştu. Mahkemeye göre HAGB kararı sanık hakkında hukuki sonuç doğurmadığından başvurucunun masumiyeti devam etmektedir. Gerekçelerde "sübuta erdiği" ve "mahkûmiyet kararı" gibi ifadelere yer verilmesi ve açıklanması ertelenen hükme dayanılması masumiyet karinesini ihlal etti (§§ 45-48). HAGB'nin sonuçları için HAGB nedir yazısına bakılabilir.
Özel hayat, siyasi faaliyet ve şikâyet hakkı
Özel hayat. K.Ş. (B. No: 2013/1614, 3.4.2014) kararında başvurucu, cinsel içerikli özel görüntülerinin internette dolaştığı duyumu üzerine başlatılan soruşturmada "yüz kızartıcı ve utanç verici hareket" gerekçesiyle memurluktan çıkarılmıştı. Mahkeme, isnatların görevin ifasıyla değil mahremiyet alanındaki eylemlerle ilgili olduğunu, soruşturmanın kapsamının meslek hayatının sınırlarını aştığını belirtti. 125. madde benzer nitelikteki davranışlar için uyarma, kınama ve çıkarma arasında idarenin takdir edeceği kademeli cezalar öngörürken başvurucuya meslek hayatını ve geçim kaynağını sona erdiren en ağır ceza verilmişti. Mahkeme genel yarar ile başvurucunun kaybı arasında adil denge kurulmadığını belirterek özel hayatın gizliliği hakkının ihlal edildiğine karar verdi (§§ 66-68).
Siyasi faaliyet. Hasan Güngör (B. No: 2013/6152, 24.2.2016) kararında bir siyasi partinin basın açıklamasına dinleyici olarak katılan sendika yöneticisi memura, "siyasi parti yararına fiilen faaliyette bulunmak" gerekçesiyle bir yıl kademe ilerlemesinin durdurulması cezası verilmişti. Mahkeme, gruptaki varlık dışında başka bir eylem tespit edilmediğini, cezanın tekerrürde görevden atılmaya yol açabilecek nitelikte olduğunu belirterek ifade özgürlüğünün ihlal edildiğine karar verdi (§§ 53-55).
Usulsüz şikâyet. Türkay Tufan (B. No: 2019/476, 10.5.2023) kararında hakkındaki soruşturmaya ilişkin dilekçesini kurumunu atlayarak Başbakanlık İletişim Merkezi üzerinden gönderen şube müdürüne "usulsüz müracaat veya şikâyet" gerekçesiyle uyarma cezası verilmişti (§ 6). Mahkeme, idarenin ve derece mahkemelerinin eylemin bu kapsama nasıl girdiğini somut olarak ortaya koyamadığını belirterek ifade özgürlüğünün ihlal edildiğine karar verdi (§§ 21-22).
Toplantıya, basın açıklamasına ve iş bırakma eylemine katılma ile sosyal medya paylaşımları nedeniyle verilen cezalar için iş bırakma eylemi nedeniyle disiplin cezası ve sosyal medya paylaşımı nedeniyle disiplin cezası yazılarına bakılabilir.
Savunma, itiraz ve dava
- Savunma: savunma için en az yedi gün verilmesi gerekir; daha kısa süre verilmişse bunu tutanağa geçirin. Fiilin öğrenilme ve işlenme tarihlerinden bir aylık, altı aylık ve iki yıllık sürelerin geçip geçmediğini hesaplayın.
- Ceza dosyası varsa: beraat, kovuşturmaya yer olmadığı veya HAGB kararını disiplin dosyasına sunun. İdarenin ve mahkemenin gerekçesinde suç isnadı içeren ifadeler varsa masumiyet karinesi şikâyetini davada açıkça ileri sürün.
- Fiilin niteliği: isnat edilen fiilin 125. maddedeki hangi bende dayandığını ve cezanın derecesinin fiille orantılı olup olmadığını tartışın. Hizmet dışındaki davranışlarda özel hayatın, açıklama ve şikâyetlerde ifade özgürlüğünün kapsamını ileri sürün.
- İtiraz ve dava: itiraz süresi yedi gündür. İtiraz edilse de edilmese de cezanın tebliğinden itibaren altmış günlük dava süresini kaçırmamak en güvenli yoldur. Devlet memurluğundan çıkarma cezasına karşı doğrudan dava açılır.
- Silinme: beş veya on yıllık süre dolduğunda silinme dilekçesini atamaya yetkili amire verin; silinme kendiliğinden olmaz.
- Bireysel başvuru: masumiyet karinesi, ifade özgürlüğü, özel hayata saygı hakkı veya gerekçeli karar hakkı yönünden kesin karardan sonra otuz gün içinde Anayasa Mahkemesine başvurulabilir (bkz. bireysel başvuru süresi).
Memur disiplin cezası hakkında sık sorulan sorular
Memur disiplin cezasına itiraz süresi ne kadar?
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 135. maddesine göre itiraz süresi, kararın memura tebliğinden itibaren yedi gündür. Uyarma, kınama ve aylıktan kesme cezalarına disiplin kuruluna, kademe ilerlemesinin durdurulması cezasına yüksek disiplin kuruluna itiraz edilir. İtiraz mercii otuz gün içinde karar verir. Süresinde itiraz edilmeyen ceza kesinleşir. Disiplin cezalarına karşı idari yargı yolu da açıktır.
Memur disiplin cezası ne zaman silinir?
Devlet memurluğundan çıkarma dışındaki cezalar için memur, uyarma ve kınama cezalarının uygulanmasından beş yıl, aylıktan kesme ve kademe ilerlemesinin durdurulması cezalarının uygulanmasından on yıl sonra atamaya yetkili amire başvurarak cezanın özlük dosyasından silinmesini isteyebilir. Bu süredeki davranışları isteği haklı kılacak nitelikteyse istek kabul edilir. Kademe ilerlemesinin durdurulması cezasında disiplin kurulunun görüşü de alınır (657 sayılı Kanun m. 133).
657 sayılı Kanun'da disiplin cezası zamanaşımı ne kadar?
Fiil öğrenildikten sonra uyarma, kınama, aylıktan kesme ve kademe ilerlemesinin durdurulması cezalarında bir ay, memurluktan çıkarma cezasında altı ay içinde soruşturmaya başlanmazsa ceza verme yetkisi zamanaşımına uğrar. Ayrıca fiilin işlendiği tarihten itibaren iki yıl içinde ceza verilmezse yetki yine düşer. 2026'da değişen hükme göre ceza mahkemece iptal edilirse kalan süre içinde, süre dolmuşsa veya altı aydan az kalmışsa en geç altı ay içinde yeniden ceza verilebilir.
Ceza davasında beraat eden memura disiplin cezası verilebilir mi?
657 sayılı Kanun'un 131. maddesine göre memurun ceza kanununa göre mahkûm olup olmaması disiplin cezası verilmesine engel değildir. Ancak Anayasa Mahkemesine göre idare ve mahkemeler, beraat eden veya hakkında hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı verilen memuru gerekçelerinde suçu işlemiş gibi gösteremez. Disiplin değerlendirmesi, fiilin memurluk görevinin gerekleriyle bağdaşıp bağdaşmadığı yönünden ve kendi delilleriyle yapılmalıdır; aksi hâlde masumiyet karinesi ihlal edilir.
Devlet memurluğundan çıkarma cezasına itiraz nereye yapılır?
657 sayılı Kanun'un 135. maddesi itiraz yolunu yalnızca uyarma, kınama, aylıktan kesme ve kademe ilerlemesinin durdurulması cezaları için düzenler. Yüksek disiplin kurulunun verdiği Devlet memurluğundan çıkarma cezası için Kanun'da ayrı bir itiraz mercii öngörülmemiştir; bu cezaya karşı doğrudan idare mahkemesinde iptal davası açılır. Dava süresi tebliğden itibaren altmış gündür.
Av. Ertuğrul Targal
Targal Avukatlık Bürosunun kurucu avukatıdır. Meslekî ve akademik çalışmalarını ceza hukuku, ceza muhakemesi ve insan hakları hukuku konularında sürdürmektedir.
Başlıca hukukî kaynaklar
- Anayasa m. 20, 26, 36, 38 ve 129; 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m. 125-135 (7573 sayılı Kanunla değişik 127. madde); 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m. 7
- Hüseyin Sezer, B. No: 2016/13566, 2.7.2020; Şenol Türkyılmaz, B. No: 2018/16070, 6.10.2022
- K.Ş., B. No: 2013/1614, 3.4.2014; Hasan Güngör, B. No: 2013/6152, 24.2.2016; Türkay Tufan, B. No: 2019/476, 10.5.2023