Örgüt Adına Suç İşleme (TCK 220/6): AİHM, AYM ve İptal Kararları

AİHM: barışçıl gösterici örgüt üyesiyle eşitlendi

Işıkırık kararında başvurucu, PKK militanlarının cenazesinde bir tabutun önünde yürüdüğü, zafer işareti yaptığı ve bir üniversite toplantısında Abdullah Öcalan lehine atılan sloganlara alkış tuttuğu gerekçesiyle TCK 314/2 ve 220/6 uyarınca altı yıl üç ay hapis cezasına çarptırılmıştı (§ 61). İç mahkemeler, Yargıtay Ceza Genel Kurulunun 4 Mart 2008 tarihli kararı çizgisinde, her iki etkinliğin PKK'nın çağrısıyla düzenlendiğini ve başvurucunun örgüt adına hareket ettiğini kabul etti (§ 60).

AİHM hükmün “örgüt adına” ifadesini tanımlamadığını ve gerçek üyeliğin unsurları ispat edilmeden üyelik statüsü yüklediğini tespit etti (§ 63). TCK 314 tek başına uygulandığında eylemlerin sürekliliği, çeşitliliği ve yoğunluğu ile örgütün hiyerarşik yapısı içinde hareket edilip edilmediği aranırken, 220/6 ile birlikte uygulandığında iki toplantıya katılım yeterli sayılmıştı (§§ 66-67). Mahkemeye göre barışçıl bir gösterici ile örgüt yapısı içinde suç işleyen kişi arasında fark kalmamış, temel bir özgürlüğün kullanılması somut delil olmaksızın örgüt üyeliğiyle eşitlenmişti (§ 68). AİHM müdahalenin kanunla öngörülmediğine ve 11. maddenin ihlal edildiğine oybirliğiyle karar verdi; 7.500 avro manevi tazminat ve 2.500 avro masrafa hükmetti.

Mahkeme bu çizgiyi sonraki kararlarda yerleşik içtihat olarak uyguladı: 12 başvurucunun yer aldığı Bakır ve Diğerleri (2018), Zülküf Murat Kahraman (2019), beş başvurucunun her birine 7.500 avro verilen Çiçek ve Diğerleri (2022) ve ihlal tespitinin yeterli tatmin sayıldığı İ.K. (2024) kararları bunlardan bazılarıdır.

AYM: Hamit Yakut pilot kararı ve iki iptal

Anayasa Mahkemesi Hamit Yakut kararında, ihtara rağmen dağılmadığı kabul edilen başvurucunun gösteriye katıldığı için örgüt üyeliğinden cezalandırılmasını inceledi (§ 66). Derece mahkemelerinin gerçek üyeliğe dair somut delil aramadan yalnızca örgüt adına suç oluşturduğu düşünülen bir eylemi yeterli saydığını (§ 99), hatta dağılmama suçu için HAGB kararı verilmişken bu eylemin örgüt üyeliği cezasına dayanak yapıldığını tespit etti (§ 113). Hükmün içerik, amaç ve kapsam bakımından belirli olmadığına, müdahalenin kanunilik şartını sağlamadığına karar verdi (§ 116). İhlalin kanun hükmünün lafzından kaynaklanan yapısal bir sorun olduğunu belirterek pilot karar usulünü uyguladı ve benzer başvuruların incelenmesini bir yıl erteledi (§ 134).

Bu süre içinde kanun değişikliği yapılmadı. Genel Kurul Deniz Yavuncu ve diğerleri kararında birleştirdiği çok sayıda başvuruda ihlal kararı verdi (23.2.2023). Ardından TCK 220/6, Anayasa Mahkemesinin 26 Ekim 2023 tarihli norm denetimi kararıyla iptal edildi. Kanun koyucu 7499 sayılı Kanunla TCK 314'e örgüt adına suç işleyenin ayrıca beş yıldan on yıla kadar hapisle cezalandırılmasını öngören bir cümle ekledi; bu cümle de önceki iptal gerekçeleri gözetilmediği için 5 Kasım 2024'te iptal edildi (Mehmet Çelebi ve diğerleri, §§ 14, 16). Pilot karar usulünün genel işleyişi AYM pilot karar yazısında anlatılıyor.

2017–2025 arasında süreç

Mehmet Çelebi ve diğerleri kararının tarihi olan 24 Aralık 2025 itibarıyla kanun koyucu ikinci iptalden sonra yeni bir düzenleme yapmamıştı (§ 16).

İptal infazı kendiliğinden durdurmadı; yeniden yargılama gerekiyor

Mehmet Çelebi ve diğerleri kararında başvurucuların cezalarının, hükmün iptal edilmesine rağmen infaz edilmeye devam ettiği anlaşıldı; Anayasa Mahkemesi bu nedenle incelemeyi sürdürdü, ihlal ve yeniden yargılama kararı verdi ve her başvurucuya 34.000 TL manevi tazminata hükmetti (24.12.2025, §§ 15-21).

Yeniden yargılama talepleri de sorun yarattı. H.A. kararında ilk derece mahkemesi ihlal kararından sonra yalnızca propaganda ve 2911 sayılı Kanuna muhalefet suçları için yeniden yargılama açmış, örgüt adına suç işleme mahkûmiyetini ancak bir yıl sekiz ay on altı gün sonra yeniden ele almıştı. Genel Kurul bunu ihlal kararının gereğinin geciktirilmesi olarak gördü ve ifade ile toplantı özgürlüğünün yanında bireysel başvuru hakkının da ihlal edildiğine karar verdi (8.1.2026, §§ 35-37). Zülküf Murat Kahraman kararında ise AİHM'in ihlal kararına dayanan yenileme talebi, uyarlama yargılamasında ceza verilmesine yer olmadığına karar verildiği için hukuki yarar bulunmadığı gerekçesiyle reddedilmişti. Anayasa Mahkemesi, AİHM'in başvurucunun mağdur sıfatının sürdüğünü kabul ettiğini hatırlatarak ihlal buldu ve yeniden yargılamaya hükmetti (1.7.2026, §§ 21, 26). İhlal kararından sonraki yeniden yargılamanın genel kuralları ayrı bir yazıda anlatılıyor.