Terör Örgütü Propagandası (TMK 7/2) ve AİHM: Şiddete Tahrik Ölçütü

Belirleyici olan şiddete tahrik ve iç mahkemenin gerekçesi

Üçdağ kararında başvurucu Facebook'ta iki fotoğraf paylaşmıştı: birinde iç mahkemelerin YPG üyesi saydığı iki kişi, diğerinde sokakta ateş yakan göstericiler vardı. Ağır ceza mahkemesi paylaşımların şiddete çağırdığını ve örgütün cebir, şiddet ve tehdit yöntemlerini övdüğünü belirtmekle yetinmişti; itiraz mercii yalnızca HAGB şartlarını incelemişti (§§ 81, 84).

AİHM, şiddete tahrikin değerlendirilmesi gereken asıl unsur olduğunu hatırlattı ve paylaşımların içeriğine, yapıldığı bağlama ve zarar verme kapasitesine bakılması gerektiğini belirtti (§ 82). Değerlendirmeyi esas olarak iç mahkemenin gerekçesine göre yaptı (§ 83). Kararlarda paylaşımların neden şiddeti övme ve teşvik etme olarak yorumlanması gerektiği açıklanmadığı için ihlal buldu (§§ 85-88). Mahkeme aynı yaklaşımı izleyen kararlarda da uyguluyor: Gül ve Diğerleri kararında cenazede slogan atan ya da PKK'yı destekleyen paylaşımlar yapan dokuz başvurucu bakımından iç mahkemelerin içerik, bağlam ve zarar verme kapasitesi açısından şiddete, silahlı direnişe ya da ayaklanmaya tahrik veya nefret söylemi bulunup bulunmadığını gerekçelendirmediğini tespit etti (3.4.2025, § 10).

TMK 7/2'nin 2013'ten sonraki hâli suçun unsurları arasında cebir, şiddet veya tehdit yöntemlerini sayıyor. AİHM bu hâli Üçdağ'da ilk kez inceledi ve kanunilik bakımından sorun görmedi; hükmün önceki hâllerinin öngörülebilirliği konusunda ise daha önce ciddi şüpheler dile getirmişti (§ 78).

HAGB müdahaledir; rıza başvuru hakkını kaldırmaz

AİHM'e göre mahkûmiyet ve beş yıllık denetim süresi öngören HAGB kararı, caydırıcı etkisi nedeniyle ifade özgürlüğüne müdahaledir (Üçdağ, § 75). Hükûmet başvurucunun HAGB'ye rıza verdiğini ve böylece müdahaleyi kabul ettiğini savundu; Mahkeme, hapis riskini göze almadan HAGB'yi reddetmeyi beklemenin başvuru hakkı üzerinde orantısız bir yük olacağını belirtti (§ 76). Hükmün ileride açıklanabilecek olması da başvuruyu engellemez (§ 77).

Durukan ve Birol kararında AİHM bir adım daha ileri gitti. Anayasa Mahkemesinin Atilla Yazar ve diğerleri kararındaki tespitleri benimseyerek, CMK m. 231'in o tarihteki hâlinin HAGB'nin uygulanmasında takdir yetkisini sınırlayacak yeterli usul güvencesi içermediğini ve müdahalenin “kanunla öngörülmüş” sayılamayacağını kabul etti (§§ 64-67). HAGB düzenlemesindeki iptal ve değişiklikler HAGB nedir yazısında anlatılıyor.

İtirazın reddi tebliğ edilmediğinde AYM süresi

Üçdağ kararının ikinci ihlali süreyle ilgilidir. AİHM, HAGB kararına yapılan itirazın reddine ilişkin kararların uygulamada ilgiliye tebliğ edildiğini gözlemledi (§ 45). Bu dosyada ise kararı veren mahkeme tebliğ istemiş olmasına rağmen karar tebliğ edilmemişti; başvurucunun avukatı itirazdan yaklaşık on ay yirmi bir gün sonra mahkeme kalemine giderek kararı öğrenmiş, on iki gün sonra Anayasa Mahkemesine başvurmuştu. Anayasa Mahkemesi başvuruyu, sürenin nasıl hesaplandığını açıklamadan süre aşımı nedeniyle reddetti (§ 46).

AİHM, sürenin başvurucunun bilmediği bir kesinleşme şerhinden itibaren üç aylık bekleme ve otuz günle hesaplanmasının, süreyi başvurucunun elinde olmayan bir unsura bağladığını belirtti; bunu aşırı şekilcilik saydı ve mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiğine karar verdi (§§ 48-50). Kararın öğrenildiği tarihin belgeyle saklanması bu nedenle önemlidir. Anayasa Mahkemesinde süre aşımı ve mazeret ayrı bir yazıda anlatılıyor.

Başlıca kararlar

Aşağıdaki tablo, propaganda suçundan verilen mahkûmiyetler nedeniyle 10. madde ihlali bulunan güncel kararlardan bazılarını gösteriyor.

Gül ve Diğerleri kararında Hükûmet, paylaşımların PKK'yı övdüğünü ve başvuruların Sözleşme'nin 17. maddesi uyarınca korunamayacağını, HAGB nedeniyle de önemli bir zarar bulunmadığını ileri sürdü; AİHM bu itirazları önceki kararlarına atıfla reddetti (§§ 8-9). Üçdağ kararında 5.000 avro, Gümüş kararında 2.600 avro manevi tazminata hükmedildi. Anayasa Mahkemesinin hakaret ve propaganda suçlarına ilişkin kararları ifade özgürlüğü: hakaret ve propaganda sayfasında; Cumhurbaşkanına hakaret suçuna ilişkin AİHM kararları ayrı bir yazıda.