Tanık Olarak Çağrıldım: Gitmezsem Ne Olur, Kimler Tanıklıktan Çekinebilir, Yemin, Yalan Tanıklık ve Tanık Ücreti

Çağrı hangi yolla geldi? Bağlayıcılığı buna göre değişir

• Çağrı kâğıdı (tebligat veya e-tebligat). Kâğıtta gelmemenin sonuçları yazılıdır (CMK m. 43/1). Usulüne uygun çağrıya rağmen mazeret bildirmeden gelmeyen tanık hakkında zorla getirme kararı verilir; gelmemenin yol açtığı giderler takdir edilip kamu alacaklarının tahsili usulüyle ödettirilir (m. 44/1); kararın nasıl uygulandığı zorla getirme kararı yazısında anlatılır. Tutuklu dosyalarda mahkeme tanığın baştan zorla getirilmesine karar verebilir (m. 43/1).
• Telefon, SMS, faks veya e-posta. Bu araçlarla da çağrı yapılabilir; ancak çağrı kâğıdına bağlanan sonuçlar, yani zorla getirme ve giderler, bu çağrıda uygulanmaz (m. 43/2). Buna karşılık verilmiş bir zorla getirme kararı size telefon veya e-postayla bildirilebilir (m. 44/1, 7331 sayılı Kanunla eklenen cümle).
• Kolluk (polis, jandarma). Çağrı ve zorla getirme kuralları yalnız Cumhuriyet savcısı, hâkim veya mahkeme önünde tanık olarak dinlenme için uygulanır (m. 43/5). Kolluk tanığa yemin de verdiremez; Yargıtay, kolluk tutanağındaki anlatım ile savcılık beyanı arasındaki çelişkiyi yalan tanıklık için kesin kanıt saymadı (8. CD, E. 2018/1159, K. 2020/16366, 30.9.2020). Kolluğa gitmezseniz savcı sizi çağrı kâğıdıyla çağırabilir.

Gidemiyorsanız: hastalık, yurt dışında bulunma, sınav veya ameliyat gibi bir engeliniz varsa duruşma veya ifade gününden önce dosya numarasını yazdığınız bir dilekçeyle ve belgesiyle bildirin. Zorla getirilen tanık, gelmemesini haklı gösteren sebebi sonradan bildirirse aleyhine hükmedilen giderler kaldırılır (m. 44/1); ama zorla getirme bir kez uygulanmış olur, bu yüzden mazereti önceden bildirmek sizi korur.

Başka şehirde oturuyorsanız: konutu mahkemenin yargı çevresi dışında olan tanığı mahkeme, bulunduğu yerdeki mahkeme aracılığıyla (istinabe) dinletebilir; teknik olanak varsa dinleme sesli ve görüntülü bağlantıyla (SEGBİS) yapılır (m. 180/2 ve 5). Büyükşehir sınırları içindeki tanık için mahkeme zorunluluk olmadıkça istinabeye karar vermez (m. 180/3). Hangi yolun izleneceğine mahkeme karar verir; siz yalnızca durumunuzu dilekçeyle bildirirsiniz.

Duruşmada çekinirseniz eski ifadeniz okunamaz

Aile içi olaylarda sık yaşanan durum şudur: Eş, çocuk veya kardeş olayın hemen ardından kollukta ya da savcılıkta anlatım yapar, aylar sonra duruşmada tanıklık etmek istemez. Kanun bu durumu açıkça düzenler: Tanıklıktan çekinebilecek kişi duruşmada çekinirse önceki ifadesine ilişkin tutanak okunamaz (CMK m. 210/2). Hâkim yalnız duruşmaya getirilmiş ve huzurunda tartışılmış delillere dayanabildiği için (m. 217/1) bu eski ifade hükme esas alınamaz.

• Yargıtay 6. Ceza Dairesi, E. 2023/2189, K. 2023/12165: Tehdit davasında olayın tek tanığı, sanığın ve katılanın oğluydu; soruşturmada annesini doğrulamış, mahkemede çekinmişti. Bölge adliye mahkemesi oğlun soruşturma ifadesini dışarıda bırakıp sanığı beraat ettirdi; Yargıtay bu kararı onadı.
• Yargıtay 4. Ceza Dairesi, E. 2020/27743, K. 2023/96: Kardeşler arasındaki tehdit iddiasında, tehdidin kendisine söylendiği öteki kardeş yargılamada çekindi; mahkeme onun soruşturma beyanını hükme esas almadı ve beraat kararı verdi. Katılanın temyizi reddedildi.
• Yargıtay 17. Ceza Dairesi, E. 2019/9002, K. 2020/677: Hırsızlık davasında çekinen tanığın tutanağı okunamadığı için beraat kararı onandı.

Çekinme hakkı olan kişi isterse tanıklık yapabilir. Tanıklık yapmaya karar verirse yemin edip etmeme konusunda da serbesttir; bu hakkın kendisine bildirilmesi gerekir (m. 51).

Herkesin hakkı: Kendinizi veya yakınınızı suçlayacak soruya cevap vermemek

Akrabalık bağı olmayan tanık da, kendisini veya m. 45'te sayılan yakınlarını ceza kovuşturmasına uğratabilecek sorulara cevap vermekten çekinebilir; bu hak tanığa önceden bildirilir (CMK m. 48). Bu çekinme soru bazındadır: Tanık öteki sorulara cevap verir. Savcı veya hâkim gerekli görürse çekinmenin dayanağı olan olguları açıklamanızı isteyebilir (m. 49).

Mahkemeler de bu sınırı aşmamalıdır. Yargıtay 3. Ceza Dairesi, sanıkla m. 45 anlamında yakınlığı olmayan bir tanığa genel bir çekinme hakkı tanınıp tanığın hiç dinlenmemesini bozma nedeni saydı; tanığın yalnız kendisini suçlayabilecek sorulara cevap vermeme hakkı vardı (E. 2023/3199, K. 2026/3594, 24.2.2026).

Sorular sizin olaydaki rolünüze yöneldiyse ve hakkınızda şüphe doğduğunu düşünüyorsanız bunu açıkça söyleyin. Şüpheli olarak dinlenen kişinin susma ve avukat yardımı hakları vardır; bu haklar ifade ve sorgu yazısında anlatılır. Suçun mağduruysanız yemin dışında tanıklık kuralları size de uygulanır (m. 236/1); davaya katılma ve baro avukatı hakları için ceza davasına katılma yazısına bakın.

Meslek sırrı: Avukat, hekim, eczacı, mali müşavir, noter

Avukatlar ve stajyerleri bu sıfatla öğrendikleri bilgiler; hekimler, diş hekimleri, eczacılar, ebeler ve öteki sağlık meslek mensupları hastaları ve onların yakınları hakkında öğrendikleri bilgiler; mali müşavirler ve noterler hizmet verdikleri kişiler hakkında öğrendikleri bilgiler konusunda tanıklıktan çekinebilir (CMK m. 46/1). Avukat dışındakiler, sırrın sahibi rıza gösterirse çekinemez (m. 46/2).

Susmanın ve gerçeğe aykırı anlatımın sonuçları

Sebepsiz susma: disiplin hapsi. Yasal bir sebep olmadan tanıklıktan veya yeminden çekinen tanık, doğan giderleri öder; tanıklığın yapılması için dava hakkında hüküm verilinceye kadar ve en çok üç ay disiplin hapsine konulabilir. Tanıklık yapan kişi derhal serbest bırakılır (CMK m. 60/1). Soruşturma evresinde bu kararı sulh ceza hâkimi verir (m. 60/2). Karara itiraz edilebilir (m. 60/4).

Kendini suçlama tehlikesi varsa disiplin hapsi verilemez. Anayasa Mahkemesi Yakup Güneş kararında, kendisi hakkında aynı toplantılara ilişkin henüz kesinleşmemiş bir mahkûmiyet bulunan tanığa, tanıklıktan çekindiği için verilen otuz günlük disiplin hapsini kişi hürriyetinin ihlali saydı. Tanığı, aleyhine kullanılabilecek beyan vermekle disiplin hapsi arasında seçime zorlamak susma ve kendini suçlamama hakkıyla bağdaşmaz; bu durumda tanıklık yükümlülüğü yoktur ve hapsin kanuni dayanağı bulunmaz (B. No: 2019/15907, 19.3.2024, §§ 60-62; 90.000 TL manevi tazminat).

Yalan tanıklık (TCK m. 272). Ceza aşamaya ve suçun ağırlığına göre artar:

• Soruşturmada tanık dinlemeye yetkili kişi veya kurul önünde: dört aydan bir yıla kadar hapis (m. 272/1).
• Mahkeme huzurunda ya da yemin verdirerek dinlemeye yetkili merci önünde: bir yıldan üç yıla kadar hapis (m. 272/2).
• Üç yıldan fazla hapis gerektiren bir suçun soruşturma veya kovuşturmasında: iki yıldan dört yıla kadar hapis (m. 272/3).
• Aleyhine tanıklık yapılan kişi bu yüzden bir koruma tedbirine maruz kalır, gözaltına alınır, tutuklanır veya mahkûm olursa ceza ağırlaşır (m. 272/4-8).

Gerçeği söylemek için geç değildir. Aleyhine tanıklık yapılan kişi hakkında hak kısıtlayan veya hak yoksunluğu doğuran bir karar verilmeden ya da hükümden önce gerçeği söyleyen tanığa ceza verilmez; daha sonraki aşamalarda gerçeği söylemek cezayı indirir (TCK m. 274). Kendisini, üstsoyunu, altsoyunu, eşini veya kardeşini soruşturmaya uğratmamak için yalan söyleyen ya da çekinme hakkı olduğu hâlde bu hak kendisine hatırlatılmadan gerçeğe aykırı anlatım yapan kişi için hâkim cezayı indirebilir veya ceza vermekten vazgeçebilir (m. 273).

Uyarı yapılmadan alınan beyan suç oluşturmaz. Yargıtay 8. Ceza Dairesi, tanığa CMK m. 48'deki çekinme hakkı ve m. 53'teki uyarılar hatırlatılmadan alınan beyana dayanan yalan tanıklık cezasını kanun yararına bozdu; suçun unsurları oluşmamıştı (E. 2021/17260, K. 2023/5816, 5.7.2023). Aynı daire, kolluğun yemin verdiremediğini ve CMK m. 45 ve devamındaki haklar hatırlatılmadan söylenen sözlerin yalan tanıklık niteliği taşımadığını belirterek mahkûmiyeti bozdu (E. 2018/1159, K. 2020/16366).

Tanık ücreti ve yol gideri

Cumhuriyet savcısı, mahkeme başkanı veya hâkim tarafından çağrılan tanığa, Adalet Bakanlığının her yıl hazırladığı tarifeye göre kaybettiği zamanla orantılı bir tazminat verilir. Seyahat etmek zorunda kalan tanığın yol giderleri ile çağrıldığı yerdeki konaklama ve beslenme giderleri de karşılanır; bu ödemelerden vergi, resim ve harç alınmaz (CMK m. 61). Başka şehirden geliyorsanız bilet ve konaklama belgelerinizi saklayın; ödeme talebinizi dinlendiğiniz gün sizi dinleyen savcılığa veya mahkemeye bildirin.

Çağrıyı aldıysanız: kısa kontrol listesi

1. Çağrının kimden geldiğine bakın: savcılık ve mahkeme çağrısı bağlayıcıdır; kolluk çağrısında zorla getirme yoktur.
2. Sanık veya şüpheliyle akrabalığınızı CMK m. 45 listesiyle karşılaştırın. Listedeyseniz tanıklık edip etmeyeceğinize gitmeden önce karar verin; dinleme sırasında da çekinebilirsiniz.
3. Gidemeyecekseniz mazeretinizi belgesiyle ve dosya numarasıyla gününden önce bildirin.
4. Yalnız kendi gördüğünüzü ve duyduğunuzu anlatın; tahmini ve başkasından duyduğunuzu ayrıca belirtin. Hatırlamadığınız şeyi "hatırlamıyorum" diye söyleyin; mahkeme hatırlamanıza yardım için önceki ifadenizi okutabilir (m. 212/1).
5. Kendinizi veya yakınınızı suçlayabilecek bir soru gelirse cevap vermeme hakkınızı açıkça kullanın (m. 48).
6. Tanık ücreti ve yol gideri talebinizi dinlendiğiniz gün bildirin (m. 61).