Zorla getirme, çağrıya uymayan şüpheli, sanık, tanık, bilirkişi, mağdur veya şikâyetçinin kolluk görevlilerince kendisini çağıran Cumhuriyet savcısı, hâkim veya mahkeme önüne getirilmesidir (CMK m. 146, 44, 233/2). Kişi derhal, olanak yoksa yol süresi hariç en geç yirmi dört saat içinde getirilir; ifadesi alınınca veya dinlenince tedbir biter (m. 146/4-5). Yakalama emri ise daha ağır bir tedbirdir: Soruşturmada savcının istemi üzerine sulh ceza hâkimi, kovuşturmada mahkeme düzenler ve yakalanan kişi yirmi dört saat içinde hâkim önüne çıkarılır (m. 98, 94).
Bu yazı, hakkında zorla getirme kararı olduğunu öğrenen kişinin sorularını cevaplar: karar kimler hakkında ve hangi durumda verilir, nasıl uygulanır, yakalama emrinden farkı nedir ve ne yapmak gerekir. Anayasa Mahkemesinin zamanaşımına uğramış bir suç için ifadeye yakalanan kişi hakkındaki ihlal kararı da aşağıda anlatılır.
Kimler hakkında, hangi durumda verilir?
- Şüpheli veya sanık: davetiyeyle ifadeye veya sorguya çağrılıp gelmeyen ya da hakkında tutuklama kararı veya yakalama emri için yeterli nedenler bulunan kişi hakkında (CMK m. 146/1). İfade davetiyesinde, gelinmezse zorla getirileceği yazılır (m. 145). Mahkeme sanığın duruşmada hazır bulundurulması için her zaman zorla getirme kararı verebilir (m. 199).
- Tanık: usulüne uygun çağrılıp mazeretini bildirmeden gelmeyen tanık zorla getirilir ve gelmemesinin yol açtığı giderleri öder (m. 44/1). Tutuklu dosyalarda tanık için baştan zorla getirme kararı verilebilir (m. 43/1). Bu kurallar yalnız savcı, hâkim veya mahkeme önündeki dinleme için geçerlidir; kolluk tanığı zorla getiremez (m. 43/5). Ayrıntı tanık olarak çağrıldım yazısında.
- Mağdur, şikâyetçi ve bilirkişi: çağrıya rağmen gelmezlerse onlar hakkında da zorla getirme kararı verilebilir (m. 146/7). Mağdur ve şikâyetçinin çağrılması ve zorla getirilmesinde tanıklara ilişkin hükümler uygulanır (m. 233/2).
Telefonla, SMS veya e-postayla yapılan çağrıya uymamak tanık bakımından zorla getirme sonucunu doğurmaz; bu sonuç çağrı kâğıdına bağlıdır (m. 43/2).
Karar nasıl uygulanır?
- Kararın içeriği: kişinin kim olduğu, ilgili suç, gerektiğinde eşkâli ve zorla getirilme nedenleri yazılır; kararın bir örneği kişiye verilir (CMK m. 146/2-3).
- Başlangıç: zorla getirme haklı görülecek bir zamanda başlar (m. 146/5). Kolluk kararı kişinin adresinde veya rastladığı yerde uygular.
- Süre: kişi derhal, olanak bulunmadığında yol süresi hariç en geç yirmi dört saat içinde çağıran savcı, hâkim veya mahkeme önüne götürülür (m. 146/4).
- Bitiş: tedbir ifade alma veya sorgu bitene kadar devam eder (m. 146/5). Tutuklama talep edilmezse kişi ifadeden sonra serbest kalır.
- Bulunamama: karar yerine getirilemezse nedenleri muhtar ile kolluk görevlisinin birlikte imzaladığı tutanakla saptanır (m. 146/6).
Zorla getirilen şüpheli de ifade sırasında bütün haklarına sahiptir: yüklenen suç anlatılır, susma ve müdafi yardımından yararlanma hakkı hatırlatılır (m. 147/1). Bu haklar ifade ve sorgu yazısında anlatılır.
Zorla getirme ile yakalama emri arasındaki fark
| Zorla getirme kararı | Yakalama emri | |
|---|---|---|
| Kim verir? | Kişiyi çağıran Cumhuriyet savcısı, hâkim veya mahkeme (CMK m. 146) | Soruşturmada savcının istemiyle sulh ceza hâkimi; kovuşturmada hâkim veya mahkeme (m. 98) |
| Kimin hakkında? | Şüpheli, sanık, tanık, bilirkişi, mağdur, şikâyetçi | Çağrıya gelmeyen veya çağrı yapılamayan şüpheli; kaçak sanık; kaçan tutuklu veya hükümlü |
| Amaç ve sonuç | İfadeyi veya dinlemeyi sağlamak; işlem bitince kişi serbest kalır | Kişiyi yakalamak; yakalanan kişi en geç yirmi dört saat içinde hâkim veya mahkeme önüne çıkarılır (m. 94), tutuklama gündeme gelebilir |
Uygulamada savcılık önce zorla getirme kararı verir; kolluk kararı yerine getiremezse sulh ceza hâkiminden yakalama emri ister. Kaldırılmış bir yakalama emrinin kimlik kontrollerinde neden hâlâ görünebileceği yakalama kararı yazısında anlatılır.
Anayasa Mahkemesi: Zamanaşımına uğramış suç için yakalama ölçüsüzdür
Zorla getirme ve yakalama, kişi hürriyetine müdahaledir; kanuni dayanağı olsa bile ölçülü olmalıdır. Anayasa Mahkemesi Serhat Aytemiş kararında (B. No: 2021/39964, 20.12.2023) şu olayı inceledi: Başsavcılık davetiyeye uymayan başvurucu hakkında önce zorla getirme kararları verdi; kolluk bunları uygulayamayınca sulh ceza hâkimliği, ifadesi alınıp serbest bırakılmak üzere yakalama emri düzenledi. Başvurucu yakalanıp ifadesi alındıktan sonra bırakıldı; başsavcılık bir ay sonra dava zamanaşımı dolduğu için kovuşturmaya yer olmadığına karar verdi.
- Mahkeme, davetiyeye uymayan şüpheli hakkında CMK m. 146'ya göre zorla getirme, m. 98'e göre yakalama emri verilebileceğini ve tutmanın kanuni dayanağı bulunduğunu kabul etti (§§ 55-56).
- Ancak yalnız adli para cezası gerektiren suçun sekiz yıllık dava zamanaşımı, yakalama emrinin düzenlendiği tarihte çoktan dolmuştu. Mahkeme, uzun zaman önce zamanaşımına uğrayan bir suç için kişinin yakalanıp ifade bitene kadar tutulmasını ölçüsüz buldu ve kişi hürriyetinin ihlal edildiğine karar verdi (§§ 58-59).
- Kovuşturmaya yer olmadığı kararı zamanaşımına dayandığı için reddedilen koruma tedbiri tazminatı davası bakımından da ihlal kararı verdi ve yeniden yargılama için dosyayı ağır ceza mahkemesine gönderdi (§ 64).
Hakkınızda zorla getirme veya yakalama kararı varsa ve isnat edilen fiil çok eskiyse, ifadede ya da müdafiiniz aracılığıyla dava zamanaşımının dolduğunu ileri sürün (ceza davasında zamanaşımı). Haksız tedbir nedeniyle tazminat yolu haksız tutuklama tazminatı yazısında anlatılır.
Hakkınızda zorla getirme kararı varsa
- Kararı veren savcılığa veya mahkemeye kendiniz gidin; ifadeniz alındığında ya da dinlendiğinizde kararın amacı gerçekleşir.
- Şüpheli sıfatıyla çağrıldıysanız müdafi ile gitme hakkınız vardır (CMK m. 147/1-c).
- Tanık veya mağdursanız gelmemenizin haklı nedenini belgesiyle bildirin; zorla getirilen tanık haklı sebebini sonradan bildirirse aleyhine hükmedilen giderler kaldırılır (m. 44/1).
- "Zorla getirme kararınız var, kaldırmak için ödeme yapın" türünden mesaj veya telefonlara itibar etmeyin: Hiçbir resmî makam bu karar için para, IBAN veya kart bilgisi istemez. Aramanın gerçek olup olmadığını adliyenin veya karakolun resmî santralini arayarak doğrulayın.
Zorla getirme kararı hakkında sık sorulan sorular
Zorla getirme kararı nedir?
Çağrıya uymayan şüpheli, sanık, tanık, bilirkişi, mağdur veya şikâyetçinin kolluk görevlilerince kendisini çağıran Cumhuriyet savcısı, hâkim veya mahkeme önüne getirilmesine ilişkin karardır (CMK m. 146, 44, 233/2). Kişi derhal, olanak yoksa yol süresi hariç en geç yirmi dört saat içinde getirilir; ifadesi alınınca veya dinlenince tedbir sona erer.
Zorla getirme kararı ile yakalama emri arasındaki fark nedir?
Zorla getirme kararını kişiyi çağıran savcı, hâkim veya mahkeme verir; amacı ifadeyi veya dinlemeyi sağlamaktır ve işlem bitince kişi serbest kalır. Yakalama emrini soruşturmada savcının istemi üzerine sulh ceza hâkimi, kovuşturmada mahkeme düzenler (CMK m. 98); çağrıya gelmeyen veya bulunamayan şüpheli ve kaçak sanık içindir ve yakalanan kişi yirmi dört saat içinde hâkim önüne çıkarılır (m. 94).
Zorla getirme kararı olan kişi ne yapmalı?
Kararı veren savcılığa veya mahkemeye kendiniz gidin; ifadeniz alındığında ya da dinlendiğinizde kararın amacı gerçekleşir. Tanık veya mağdursanız gelmemenizin haklı nedenini belgesiyle bildirin; zorla getirilen tanık haklı sebebini sonradan bildirirse aleyhine hükmedilen giderler kaldırılır (CMK m. 44/1).
Zorla getirme kararı ne kadar sürer?
Zorla getirme, haklı görülecek bir zamanda başlar ve ifade alma veya sorgu bitene kadar sürer (CMK m. 146/5). Kişi derhal, olanak bulunmadığında yol süresi hariç en geç yirmi dört saat içinde çağıran merciin önüne götürülür (m. 146/4). Kanunda zorla getirme kararı için bir geçerlilik süresi yazılı değildir; karar, amacı gerçekleşene veya merci kaldırana kadar uygulanabilir.
Zorla getirme kararı mesajla bildirilir mi?
Tanık hakkındaki zorla getirme kararı, telefon ve e-posta gibi iletişim bilgileri dosyada varsa bu araçlarla da bildirilir (CMK m. 44/1). Ancak hiçbir resmî makam zorla getirme kararını kaldırmak için para, IBAN veya kart bilgisi istemez; böyle bir mesaj dolandırıcılıktır.
Av. Ertuğrul Targal
Targal Avukatlık Bürosunun kurucu avukatıdır. Meslekî ve akademik çalışmalarını ceza hukuku, ceza muhakemesi ve insan hakları alanlarında sürdürmektedir.
Başlıca hukukî kaynaklar
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 43, 44, 94, 98, 145-147, 199 ve 233
- AYM, Serhat Aytemiş, B. No: 2021/39964, 20.12.2023