Yargılamanın yenilenmesi, kesinleşmiş bir ceza hükmünün kanunda sayılan nedenlerle yeniden görülmesidir (CMK m. 311-323). En sık başvurulan neden yeni olay ve yeni delillerdir; sahte belge, yalancı tanıklık ve AİHM ihlal kararı da yenileme nedenidir. İstem hükmü veren mahkemeye yapılır; yeni delil gibi nedenlerde süre yoktur, AİHM kararına dayanan istem bir yıl içinde yapılır. Hükümlü lehine yenilemede yeni hüküm önceki cezadan ağır olamaz.
Anayasa Mahkemesi veya AİHM ihlal kararından sonra ceza davasında yeniden yargılama ayrı kurallara bağlıdır ve ihlal kararı sonrası yeniden yargılama yazısında anlatılmıştır.
Hangi nedenlerle istenir?
| Neden | Kimin lehine |
|---|---|
| Duruşmada kullanılan ve hükmü etkileyen belgenin sahteliği (CMK m. 311/1-a) | Hükümlü |
| Yeminli tanık veya bilirkişinin hükümlü aleyhine kasıt ya da ihmalle gerçek dışı beyanı (m. 311/1-b) | Hükümlü |
| Hükme katılan hâkimin görevini yapmada suç oluşturan kusuru (m. 311/1-c) | Hükümlü |
| Ceza hükmünün dayandığı hukuk mahkemesi kararının kesinleşmiş başka bir kararla kaldırılması (m. 311/1-d) | Hükümlü |
| Beraati ya da daha hafif cezayı gerektirecek yeni olay veya yeni deliller (m. 311/1-e) | Hükümlü |
| AİHM'in ihlal kararı ya da dostane çözüm veya tek taraflı deklarasyonla verilen düşme kararı (m. 311/1-f) | Hükümlü; bir yıl içinde |
| Lehe sunulan belgenin sahteliği, hâkimin lehe kusuru, beraat eden sanığın sonradan hâkim önünde güvenilir ikrarı (m. 314) | Sanık aleyhine |
Sahte belge, yalancı tanıklık ve hâkimin kusuru gibi bir suça dayanan istem, ancak bu fiil için kesinleşmiş bir mahkûmiyet varsa ya da kovuşturma delil yetersizliği dışında bir nedenle (örneğin failin ölümü veya zamanaşımı) yapılamamışsa kabul edilir; bu şart yeni delile dayanan istemde aranmaz (CMK m. 316). Cezanın aynı kanun maddesinin sınırları içinde değiştirilmesi için yenileme istenemez ve hatayı giderecek başka bir yol varsa bu yola gidilemez (m. 315).
Yargıtay neyi "yeni delil" sayıyor, neyi saymıyor?
Ölçü, delilin kesin hükümden dönülmesini ve duruşma açılmasını haklı kılacak ciddiyette olması ve mahkemenin hüküm verirken bilmediği bir olguyu ortaya koymasıdır:
- Kabul edilmesi gerekenler. Suç tarihinden önce düzenlenmiş, hükümlüde kronik bir ruhsal bozukluk bulunduğunu gösteren ve yargılamada mahkemenin bilmediği sağlık kurulu raporu yeni delildir; mahkeme yenileme talebini kabul edip TCK m. 32 yönünden Adli Tıp Kurumundan rapor almalıdır (2. Ceza Dairesi, 26.2.2024, E.2023/21072, K.2024/3072; 11. Ceza Dairesi, 20.1.2025, E.2024/4045, K.2025/968).
- Yeni delil sayılmayanlar. Hüküm kesinleştikten sonra alınan bilimsel mütalaa (4. Ceza Dairesi, 2.3.2021, E.2020/24356, K.2021/7015), istinaf dilekçesinde zaten ileri sürülüp değerlendirilmiş iddialar (4. Ceza Dairesi, 7.6.2022, E.2022/7929, K.2022/14246) ve dosya kapsamına göre hükmü değiştirecek nitelikte görülmeyen yeni tanık dinletme talebi (1. Ceza Dairesi, 4.10.2021, E.2021/10266, K.2021/12978) yeni delil sayılmadı.
Bu kararların çoğu, yenileme talebinin reddi kesinleştikten sonra Adalet Bakanlığının başvurusuyla açılan kanun yararına bozma yolunda verildi (CMK m. 309). Yenileme dilekçesi bu yüzden delilin neden yargılama sırasında sunulamadığını, neyi kanıtladığını ve beraate ya da daha hafif cezaya nasıl yol açacağını somut olarak gösterir.
Başvuru ve inceleme nasıl yürür?
- Başvuru. İstem hükmü veren mahkemeye yapılır ve yasal nedeni ile dayandığı delilleri gösterir (CMK m. 317-318). Kanun yollarına ilişkin genel hükümler uygulanır.
- Kabule değerlik incelemesi. Mahkeme duruşma yapmadan istemin kabule değer olup olmadığına karar verir. Kanundaki şekle uyulmamış, yasal neden gösterilmemiş ya da delil açıklanmamışsa istem reddedilir; aksi hâlde istem, iki hafta içinde görüş bildirmek üzere Cumhuriyet savcısına ve ilgili tarafa tebliğ edilir. Bu karara itiraz edilebilir (m. 318/3, 319).
- Delillerin toplanması. Mahkeme delilleri kendisi, naip hâkim ya da istinabe yoluyla toplar; ardından savcıdan ve hükümlüden iki hafta içinde görüş ister (m. 320).
- Esas incelemesi. İddialar yeterince doğrulanmazsa istem duruşma yapılmadan esassız bulunarak reddedilir; aksi hâlde mahkeme yargılamanın yenilenmesine ve duruşma açılmasına karar verir. Bu kararlara da itiraz edilebilir (m. 321). Yeterli delil varsa mahkeme, savcının uygun görüşünü alarak duruşma yapmadan beraate karar verebilir (m. 322/2).
- Yeniden hüküm. Yeniden yapılan duruşma sonunda mahkeme önceki hükmü onaylar ya da iptal ederek yeni hüküm kurar; hükümlü lehine yenilemede ceza önceki cezadan ağır olamaz (m. 323/1-2).
İstem infazı kendiliğinden durdurmaz; mahkeme infazın geri bırakılmasına veya durdurulmasına karar verebilir (m. 312). Hükmün infaz edilmiş olması ya da hükümlünün ölümü istemi engellemez; ölen hükümlü için eşi, üstsoyu, altsoyu ve kardeşleri başvurabilir (m. 313).
Beraat edilirse ne olur?
Yeniden yargılama sonunda beraat ya da ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilirse önceki mahkûmiyetin infazı nedeniyle uğranılan maddî ve manevî zararlar CMK m. 141-144'e göre tazmin edilir (m. 323/3). Başvuran isterse önceki hükmün iptaline ilişkin karar, gideri Hazineye ait olmak üzere Resmî Gazete'de ilan edilir (m. 322/4). Tazminat yolu haksız tutuklama tazminatı yazısında anlatılmıştır.
Yargılamanın yenilenmesi hakkında sık sorulan sorular
Yargılamanın yenilenmesi sebepleri nelerdir?
Hükümlü lehine: hükmü etkileyen belgenin sahteliği, yeminli tanık veya bilirkişinin hükümlü aleyhine gerçek dışı beyanı, hükme katılan hâkimin görevini yapmada suç oluşturan kusuru, hükmün dayandığı hukuk mahkemesi kararının ortadan kalkması, yeni olay veya yeni deliller ve AİHM'in ihlal kararı ya da dostane çözüm veya tek taraflı deklarasyonla verilen düşme kararı (CMK m. 311/1). Anayasa Mahkemesinin ihlal kararına dayanan yeniden yargılama ayrı bir yoldur.
Yargılamanın yenilenmesi için süre var mı?
Yeni delil, sahte belge, yalancı tanıklık gibi sebeplerde kanun süre öngörmez; hüküm infaz edilmiş ya da hükümlü ölmüş olsa bile istenebilir (CMK m. 313). Yalnız AİHM kararına dayanan istem, AİHM kararının kesinleştiği tarihten itibaren bir yıl içinde yapılır (m. 311/1-f).
Yeni delil ne demektir?
Kanuna göre yeni olaylar veya yeni deliller, tek başına ya da önceki delillerle birlikte değerlendirildiğinde sanığın beraatini ya da daha hafif bir ceza içeren kanun hükmüyle mahkûm edilmesini gerektirecek nitelikte olmalıdır (CMK m. 311/1-e). Yalnız aynı madde içinde cezanın değiştirilmesi amacıyla yenileme istenemez (m. 315/1).
Yargılamanın yenilenmesi nereye yapılır?
Hükmü veren mahkemeye yapılır; Yargıtayın doğrudan hüküm kurduğu hâllerde de hükmü veren mahkemeye başvurulur. İstem yasal nedeni ve dayandığı delilleri içermelidir (CMK m. 317-318).
Yargılamanın yenilenmesi istemi infazı durdurur mu?
Kendiliğinden durdurmaz; mahkeme infazın geri bırakılmasına veya durdurulmasına karar verebilir (CMK m. 312). Bu yüzden istemde infazın durdurulması da ayrıca talep edilir.
Yeniden yargılamada ceza artabilir mi?
Hükümlü lehine yapılan yenilemede yeni hüküm önceki cezadan daha ağır olamaz (CMK m. 323/2). Sanık aleyhine yenileme ancak kanunda sayılan dar hâllerde mümkündür: lehe sunulan belgenin sahteliği, hâkimin lehe suç oluşturan kusuru ya da beraat eden sanığın sonradan hâkim önünde güvenilir ikrarı (m. 314).
Av. Ertuğrul Targal
Targal Avukatlık Bürosunun kurucu avukatıdır. Meslekî ve akademik çalışmalarını ceza hukuku, ceza muhakemesi ve insan hakları alanlarında sürdürmektedir.
Başlıca hukukî kaynaklar
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 309 ve 311-323
- Yargıtay 1. Ceza Dairesi, E.2021/10266, K.2021/12978, 4.10.2021; 2. Ceza Dairesi, E.2023/21072, K.2024/3072, 26.2.2024; 4. Ceza Dairesi, E.2020/24356, K.2021/7015, 2.3.2021 ve E.2022/7929, K.2022/14246, 7.6.2022; 11. Ceza Dairesi, E.2024/4045, K.2025/968, 20.1.2025