Açık Cezaevine Ayrılma ve Denetimli Serbestlik: İdare ve Gözlem Kurulu Kararına İtiraz ve AYM

Kim, neye karar verir?

İyi hâl değerlendirmesinde kurul; hükümlünün kurum kurallarına uyumunu, haklarını iyi niyetle kullanıp kullanmadığını, iyileştirme ve eğitim programlarına, spor, kültür ve sanat faaliyetlerine katılımını, aldığı sertifikaları, kitap okuma alışkanlığını, diğer hükümlüler, görevliler ve dışarıyla ilişkilerini, işlediği suçtan duyduğu pişmanlığı ve aldığı disiplin cezalarını dikkate alır (5275 m. 89/2). Açık kuruma ayrılma için suç türüne ve cezaya göre aranan bekleme süreleri yönetmelikte ayrıca düzenlenir (5275 m. 14/6).

Terör ve örgüt suçlarında örgütten ayrılma şartı

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulunun Mustafa Takyan kararında aktardığı yönetmelik hükmüne göre terör ve örgütlü suçlardan hükümlü olanların açık kuruma ayrılabilmesi için, mensup oldukları örgütten ayrıldıklarının idare ve gözlem kurulu kararıyla tespit edilmesi ve koşullu salıverilme tarihine bir yıldan az süre kalması gerekir (§ 47).

• Kurul nasıl değerlendiriyor? S.C. dosyasında Balıkesir L Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumundaki kurul, hükümlüyü gözleme aldı; mektup okuma komisyonu, telefon görüştürme bürosu, başmemurluk ve psikososyal servisten rapor istedi. Hükümlü kurul önünde FETÖ/PDY'nin terör örgütü olduğunu kabul etmedi ve örgütle bağı bulunmadığını da açıkça söylemedi. Kurul samimiyetin tasdik edilmediği sonucuna vardı. Anayasa Mahkemesi, suçtan duyulan pişmanlığı anlamaya yönelik ve mahrem alana girmeyen soruların sorulmasında sakınca görmedi; ifade özgürlüğünün ihlal edilmediğine karar verdi (§§ 9, 50-53).
• Örgüt üyesi olmayan hükümlü. Aydın Genç kararında başvurucu örgüt üyeliğinden değil, örgüte üye olmamakla birlikte örgüt adına suç işlemekten hükümlüydü. Kurul yine örgütten ayrıldığına dair beyan bulunmadığı gerekçesiyle açık kuruma ve denetimli serbestliğe ayrılma talebini reddetti. Anayasa Mahkemesi, kesinleşmiş bir üyelik mahkûmiyeti yokken başvurucunun örgüt üyesi olduğunu ve örgütten ayrıldığını beyan etmesi gerektiğini ifade eden kararın suçluluğa dair bir kanaat taşıdığını belirtti ve masumiyet karinesinin ihlal edildiğine karar verdi (§§ 22-24). İrfan Fidan karşı oy kullandı.

İdare ve gözlem kurulu kararına itiraz

• Şikâyet ve süre. Kurul kararına karşı infaz hâkimliğine şikâyet yoluyla başvurulur. Süre kararın öğrenildiği tarihten itibaren on beş gün, her hâlde kararın verildiği tarihten itibaren otuz gündür (4675 sayılı Kanun m. 5/1).
• Kim başvurabilir? Hükümlü; eşi, anası, babası, ayırt etme gücüne sahip çocuğu veya kardeşi; müdafii, kanuni temsilcisi ya da izleme kurulu şikâyette bulunabilir. Dilekçe infaz hâkimliğine doğrudan ya da Cumhuriyet başsavcılığı veya kurum müdürlüğü aracılığıyla verilebilir (m. 5/2-3).
• Şikâyet kararı durdurmaz. İnfaz hâkimi, giderilmesi güç sonuçlar doğacaksa ve karar açıkça hukuka aykırıysa uygulamanın ertelenmesine veya durdurulmasına karar verebilir (m. 5/4).
• Karar ve itiraz. İnfaz hâkimi dosya üzerinden bir hafta içinde karar verir. Bu karara karşı tebliğden itibaren iki hafta içinde infaz hâkimliğinin yargı çevresindeki ağır ceza mahkemesine itiraz edilebilir (m. 6/2, 6/5).
• İnfaz hâkiminin yetkisinin sınırı. Anayasa Mahkemesinin aktardığı Yargıtay içtihadına göre infaz hâkimi iyi hâl konusunda kurulun yerine geçerek karar veremez. Ancak kurulun kanaati ile hükümlüye ait raporlar açıkça çelişiyorsa, takdir yetkisi objektif kullanılmamışsa veya eksik ya da hatalı bilgiyle karar verilmişse kararı gerekçesiyle kurula iade eder (Çağlar Yılmaz [GK], § 37).

Şikâyette kurul kararının, dayandığı gözlem ve değerlendirme raporlarının istenmesi ve hangi raporla hangi tespitin çeliştiğinin somut olarak gösterilmesi, Yargıtay'ın aradığı ölçütlerle doğrudan bağ kurar.

Anayasa Mahkemesi neyi inceliyor?

• Açık kuruma ayrılmama: kapsam dışı. Anayasa Mahkemesine göre hapis cezasının hangi tür kurumda infaz edileceği, mahkûmiyete bağlı tutmanın Anayasa'nın 19. maddesine uygunluğunu etkilemez. Açık kuruma ayrılmama şikâyetleri bu nedenle konu bakımından yetkisizlik gerekçesiyle kabul edilemez bulunuyor (Ömer Faruk Gergerlioğlu (2), §§ 52-56; aktaran S.C., §§ 55-57).
• Adil yargılanma şikâyetleri: kapsam dışı. Genel Kurul Mustafa Takyan kararında, açık kuruma ayrılma ve denetimli serbestlik taleplerine ilişkin infaz hâkimliği kararlarının suçun esasına veya cezanın miktarına değil infazın şekline ilişkin olduğunu, adil yargılanma hakkı kapsamına girmediğini belirtti (§§ 49-52).
• Denetimli serbestlik reddi: takdir, ama keyfîlik yasağı. Genel Kurul Çağlar Yılmaz kararında denetimli serbestliğin infaz hâkiminin takdirinde olduğunu ve Anayasa'nın 19. maddesiyle güvence altına alınmadığını kabul etti. Aynı kararda, bütün kanuni şartları taşıyan hükümlüye denetimli serbestlik uygulanmamasının keyfî özgürlükten yoksun bırakma yasağıyla bağdaşmayacağını hatırlattı (§ 36). Somut olayda infaz hâkiminin iyi hâl kararını raporlarla çeliştiği için iptal etmesini keyfî bulmadı; başvuru üç karşı oyla kabul edilemez bulundu (§§ 38-40).
• Dışarıdaki kişinin geri alınması: ihlal. Mehmet Öztop kararında denetimli serbestlikle tahliye edilen başvurucu, yetkili olmayan bir infaz hâkimliğinin kararıyla ve henüz başlamamış yükümlülükleri ihlal ettiği gerekçesiyle açık kuruma iade edilmişti. Anayasa Mahkemesi sürecin ağır ve açık bir usulsüzlük içerdiğini tespit etti; kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiğine ve 40.000 TL manevi tazminata karar verdi (§§ 48-51 ve hüküm).

Bireysel başvuru, ağır ceza mahkemesinin itiraz üzerine verdiği kesin kararın öğrenilmesinden itibaren otuz gün içinde yapılır (bkz. AYM başvuru süresi ne zaman başlar).