Adli Kontrol İhlali ve Tutuklama: Süresi Dolan Yasak ve AYM Veysel Kuşçu Kararı

Adli kontrole uyulmazsa ne olur?

CMK m. 112/1'e göre adli kontrol hükümlerini isteyerek yerine getirmeyen şüpheli veya sanık hakkında yetkili yargı mercii, hükmedilebilecek hapis cezasının süresi ne olursa olsun, hemen tutuklama kararı verebilir. 2020'de 7242 sayılı Kanun'la eklenen cümleye göre mahkûmiyet hükmü istinaf veya temyiz aşamasındaysa hükmü veren ilk derece mahkemesi de UYAP kayıtlarını inceleyerek tutuklama kararı verebilir. Kanun adli kontrole uymamayı ayrı bir suç olarak tanımlamaz; öngördüğü sonuç tutuklamadır.

Azami tutukluluk süresi dolduğu için tahliye edilen ve adli kontrole bağlanan kişi bu yükümlülüğü ihlal ederse de aynı kural uygulanır. Ancak bu durumda tutuklama, ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde dokuz ayı, diğer işlerde iki ayı geçemez (CMK m. 112/2).

Anayasa Mahkemesi bu tutuklamayı suç isnadına bağlı bir tutma olarak görmüyor. Mahkemeye göre CMK m. 112'ye dayanan tutuklama, Anayasa'nın 19. maddesinin ikinci fıkrasındaki "mahkeme kararının gereği olarak tutma" hâlidir (Mustafa Göktaş, § 38). Bu nitelendirmenin iki sonucu var:

• Dayanak kararın hukuka uygunluğu. Uyulmadığı söylenen adli kontrol kararı kanuna uygun verilmiş olmalıdır. Dayanak karar kanuna aykırıysa, buna uyulmadığı için verilen tutuklama da hukuki temelden yoksun kalır (Veysel Kuşçu, § 37).
• Kişinin haberdar edilmesi. Kişi, adli kontrol kararının içeriğinden ve uymamanın sonuçlarından usulüne uygun biçimde haberdar edilmiş olmalıdır. Mahkemeye göre kimse haberdar edilmediği bir mahkeme kararına uymadığı gerekçesiyle tutulamaz (Mustafa Göktaş, § 45).

Adli kontrol en fazla ne kadar sürer?

Adli kontrolün azami süreleri, 7331 sayılı Kanun'la CMK'ya eklenen ve 1 Ocak 2022'de yürürlüğe giren 110/A maddesinde düzenleniyor (Veysel Kuşçu, §§ 23, 38):

Bu süreler üst sınırdır. Hâkim veya mahkeme, tedbire ihtiyaç kalmadığında yükümlülüğü daha önce kaldırmalıdır. Terör örgütü üyeliği isnadı Terörle Mücadele Kanunu kapsamına girdiğinden bu dosyalarda üst sınır yedi yıldır (Veysel Kuşçu, § 38).

Veysel Kuşçu kararı

Elazığ Sulh Ceza Hâkimliği, terör örgütü üyeliği soruşturmasında başvurucu hakkında 21.8.2016'da yurt dışına çıkış yasağı koydu. Elazığ 2. Ağır Ceza Mahkemesi 4.10.2018'de başvurucuyu 7 yıl 6 ay hapis cezasına mahkûm etti; istinaf başvurusu 7.10.2019'da reddedildi. Dosya Yargıtay'dayken başvurucu 5.10.2023'te Bodrum Turgutreis açıklarında bir teknede yakalandı. Müdafi sorguda yedi yıllık sürenin dolduğunu ileri sürdü. Mahkeme ise kanun yolunda geçen sürenin azami süreye dahil olmadığını belirterek başvurucuyu CMK m. 100 ve 112'ye göre tutukladı. Başvurucu Yargıtay'ın bozma kararından sonra, 7.2.2025'te tahliye edildi (§§ 6-18).

Genel Kurul'un tespitleri:

• Süre tedbirin başladığı tarihten işler. Azami süre 110/A maddesinin yürürlüğe girdiği 1.1.2022'den değil, adli kontrol kararının verildiği tarihten başlar. Mahkeme, azami tutukluluk süresinin beş yıldan yedi yıla çıkarıldığı dönemde verdiği kararlarda da süreyi tutuklama tarihinden hesaplamıştı (§ 39).
• Kanun yolunda geçen süre sayılır. İstinaf ve temyizde geçen sürenin hesaba katılmaması, suç isnadına bağlı tutuklamaya özgü bir kuraldır; ilk derece mahkemesinin mahkûmiyet kararıyla bu tür tutukluluk sona erer. Mahkemeye göre bu kural, özgürlükten yoksun bırakma niteliği bile taşımayan yurt dışı yasağına uygulanamaz; hükümden sonra geçen süre de hesaba katılır (§§ 40-41).
• Süresi dolmuş tedbire uymamak tutuklama nedeni olamaz. Yedi yıllık süre 21.8.2023'te dolmuştu. Başvurucu, azami süresi aşılmış bir tedbire uymadığı için tutuklanmıştı ve bu tutuklamanın kanuni bir temeli yoktu (§ 41).
• CMK m. 100'e dayanmak da sonucu değiştirmedi. Dosya kanun yolundayken ilk derece mahkemesine CMK m. 100'deki genel tutuklama nedenlerine dayanarak tutuklama yetkisi veren açık bir kanun hükmü yoktur. CMK m. 112 bu aşamada ilk derece mahkemesine yalnızca adli kontrol ihlali nedeniyle tutuklama yetkisi tanır (§ 42).

Mahkeme kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiğine karar verdi. Başvurucu tahliye edildiği için yeniden yargılamada hukuki yarar görmedi; 167.000 TL manevi tazminat, 2.220,60 TL harç ve 40.000 TL vekâlet ücretine hükmetti (§§ 43-45 ve hüküm). Ömer Çınar karşı oyunda, başvurucunun kaçarken yakalandığını ve isnat edilen suçun CMK m. 100/3'teki katalog suçlardan olduğunu vurguladı; tutuklamayı CMK m. 100 bakımından ölçülü buldu.

Kuşçu'dan önce ve sonra verilen kararlar

Ahmet Uyguç. Başvurucu Ekim 2024'te yedi yıllık sürenin dolduğunu ileri sürerek yasağın kaldırılmasını istemişti. Ankara 22. Ağır Ceza Mahkemesi, kanun yolunda geçen sürenin sayılmayacağını belirterek talebi reddetti; itiraz da reddedildi (§§ 8-9). Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü olayın Kuşçu kararıyla bire bir örtüştüğünü tespit etti ve oybirliğiyle ihlal kararı verdi (§§ 20-22). Başvurucu maddi zararını ve illiyet bağını belgeleyemediği için maddi tazminat talebi reddedildi (§ 24).

Mustafa Göktaş. Bu dosyada azami süre tartışması yoktu. Ağır ceza mahkemesi, kaçma şüphesine karşı başvurucuyu hükmen tutuklamak yerine hüküm duruşmasında yurt dışı yasağı koymuştu. Başvurucu kararı okuyup teslim aldığını imzalamış, tutuklanabileceği ihtarının yapıldığı müzekkereye şerh düşülmüştü. Anayasa Mahkemesi dayanak kararın kanuna uygun olduğunu, başvurucunun sonuçlardan haberdar edildiğini ve tutuklamanın ölçülü olduğunu kabul etti (§§ 47-49, 56). Başvurucunun seyahat özgürlüğüne ilişkin şikâyetini ise konu bakımından yetkisizlik nedeniyle incelemedi: Türkiye, ülkeden ayrılma özgürlüğünü düzenleyen AİHS'e Ek 4 No.lu Protokol'e taraf değildir (§ 23).

Dava kesinleştiyse önce tazminat davası

Kuşçu kararıyla aynı gün verilen M.Ş. kararında Genel Kurul, olayları benzer olan başvuruyu esastan incelemedi. Ayrım, ceza davasının durumundan kaynaklanıyor. Kuşçu ve Uyguç'ta Anayasa Mahkemesi incelemeyi yaptığında ceza davası bozma üzerine sürüyordu. M.Ş., Semih Aydın ve Osman Kunt'ta ise mahkûmiyet kesinleşmişti.

Mahkemeye göre CMK m. 112'ye dayanan tutuklama da "kanunlarda belirtilen koşullar dışında" verilmişse CMK m. 141/1-a kapsamında tazminat davasına konu olabilir. Bu nedenle mahkûmiyet kesinleştiyse önce bu dava açılmalı, bireysel başvuru ondan sonra yapılmalıdır (Semih Aydın, § 35; M.Ş., §§ 31-32). Osman Kunt'ta mahkûmiyet bireysel başvurudan sonra kesinleşmişti; İkinci Bölüm yine aynı sonuca ulaştı (§ 16).

Tazminat davası, kesinleşme kararının ilgiliye tebliğinden itibaren üç ay ve her hâlde kesinleşmeyi izleyen bir yıl içinde, kişinin oturduğu yerdeki ağır ceza mahkemesinde açılır (CMK m. 142/1-2). Davanın genel şartları haksız tutuklama tazminatı yazısında.

Dosyada neye bakılmalı?

• Başlangıç tarihi. Yurt dışı yasağını ilk kez hangi merci, hangi tarihte verdi? Kuşçu'da yasak kesintisiz sürmüştü. Tedbire tutuklama nedeniyle ara verildiyse sürenin nasıl hesaplanacağı bu kararlarda ele alınmadı.
• Suçun türü ve uzatma kararı. Dosya üç, altı ve yedi yıllık üst sınırlardan hangisine tabi? Üç yıllık temel süreden sonra gerekçeli bir uzatma kararı verildi mi? Semih Aydın kararında Başkanvekili Hasan Tahsin Gökcan, ağır ceza işinde üç yıllık süre uzatma kararı verilmeden dolduğu için tedbire uymama nedeniyle verilen tutuklamanın kanuni temeli bulunmadığını yazdı. Bu görüş farklı gerekçede yer alıyor, çoğunluk görüşü değil.
• Kaldırma talebi ve itiraz. Süre dolduysa tedbiri uygulayan mahkemeden yasağın kaldırılması istenmeli, ret kararına itiraz edilmeli. Kuşçu ve Uyguç dosyalarında ilk derece mahkemeleri sürenin dolmadığı görüşündeydi; iki başvurucu da yasak kaldırılmadan yurt dışına çıkmaya çalıştıkları gerekçesiyle tutuklandı. Kuşçu yaklaşık on altı ay, Uyguç dokuz aydan fazla tutuklu kaldıktan sonra ihlal kararı aldı.
• Tutuklama kararına itiraz. Tutuklama kararına yapılan itirazda azami sürenin dolduğu ve Kuşçu ile Uyguç kararları ileri sürülmeli. İtiraz reddedilirse ve ceza davası sürüyorsa bireysel başvuru, ret kararının öğrenilmesinden itibaren otuz gün içinde yapılır (bkz. AYM başvuru süresi ne zaman başlar). Tutuklamaya karşı bireysel başvurunun genel şartları tutuklamaya karşı bireysel başvuru sayfasında.
• Tebliğ ve ihtar. Adli kontrol kararı ve uymamanın sonuçları kişiye tebliğ edildi mi? Tebliğ veya ihtar belgesi yoksa bu eksiklik itirazda ileri sürülmeli.