Yurt Dışı Çıkış Yasağı ve Pasaport İptali: Adli Kontrol, Pasaport Kanunu ve Anayasa Mahkemesi Kararları

Anayasa'nın 23. maddesi: hâkim kararı güvencesi

Anayasa'nın 23. maddesinin 2010 değişikliğinden sonraki metnine göre vatandaşın yurt dışına çıkma hürriyeti, ancak suç soruşturması veya kovuşturması sebebiyle hâkim kararına bağlı olarak sınırlanabilir. Anayasa Mahkemesi bu güvencenin belirli kişilere yönelik sınırlamalarda işlediğini, idareye bu konuda yetki veren hükümlerin hâkim kararı güvencesini ihlal ettiğini birçok kez belirtti (K.2024/160, §§ 12-17).

Adli kontrolle yurt dışı çıkış yasağı

Adli kontrol bir tutuklama alternatifidir; bu nedenle kararın verilebilmesi için kuvvetli suç şüphesini gösteren somut deliller ve bir tutuklama nedeni bulunmalıdır. Tutuklama yasağı bulunan suçlarda da adli kontrol uygulanabilir (CMK m. 109/2). Yasağın kaldırılmaması veya süresinin aşılması ayrıca adli kontrol ihlali ve tutuklama yazısındaki sorunlarla birlikte değerlendirilmelidir.

Anayasa Mahkemesinin adli kontrol kararları

Tedbirler geçicidir. Latife Akyüz (B. No: 2016/50822, 7.9.2021) kararında bir bildiriye imza attığı için soruşturulan akademisyenin yurt dışı çıkış yasağı uzun süre devam ettirilmişti. Mahkeme, koruma tedbirlerinin geçici olduğunu, herhangi bir ölçütten bağımsız olarak süresiz uygulanamayacağını belirtti. Mahkemeler tedbirin devamına ilişkin kararlarda da devamı haklı kılan gerekçeyi göstermeli ve hakları daha az sınırlayacak alternatif yolları dikkate almalıdır (Y.İ. kararında aktarıldığı şekliyle Latife Akyüz, §§ 49-52, 56, 58).

HAGB'den sonra yasağın sürmesi. Y.İ. (B. No: 2019/10850, 2.3.2023) kararında doktor olan başvurucu hakkında hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilmiş, yurt dışı çıkış yasağının devamına da hükmedilmişti. Yurt dışında bir tıp kongresine katılmak için yaptığı kaldırma talebi, birbirini tekrar eden ve hiçbir değerlendirme içermeyen gerekçelerle reddedildi. Mahkeme alternatif tedbirlerin tartışılmadığını, HAGB kararına rağmen yasağın neden sürdüğünün açıklanmadığını ve tedbirin 2016'dan beri ölçütsüz biçimde uygulandığını belirterek özel hayata saygı hakkının ihlal edildiğine karar verdi (§§ 12-16).

Eğitim hakkı. Kaan Bozgül ve Mehmet Velat İnci (B. No: 2022/39494, 18.7.2024) kararında kampüsteki bir protesto nedeniyle soruşturulan öğrenciler, yurt dışında yüksek lisans ve staj için kayıt hakkı kazandıklarını belgelemişti. Kamera kayıtları dosyaya girmiş ve ifadeleri alınmıştı; hangi delillerin karartılabileceği açıklanmamış, eğitim gerekçeli itirazlar tartışılmamış, daha hafif tedbirlerin yeterli olup olmayacağı irdelenmemişti. Mahkeme eğitim hakkının ihlal edildiğine ve her başvurucuya 30.000 TL manevi tazminat ödenmesine karar verdi (§§ 24-31).

Pasaport iptali ve tahdit

Pasaport Kanunu'nun 22. maddesine göre yurt dışına çıkmaları mahkemelerce yasaklananlara pasaport verilmez; verilmişse geri alınır ve çıkışları engellenir. 2016 olağanüstü hali sırasında kamu görevinden çıkarılanların ve haklarında soruşturma bulunanların pasaportları da OHAL kararnameleriyle iptal edildi. Anayasa Mahkemesinin bu alandaki norm kararları şunlardır:

"Genel güvenlik bakımından mahzur" (K.2024/160). Mahkeme, Bakanlığa verilen tespit yetkisinin kapsamının ve sınırlarının kuraldan anlaşılmadığını, kuralın farklı yorumlara elverişli olduğunu ve bu nedenle kanunilik şartını taşımadığını belirtti (§ 10). Ayrıca belirli kişilere yönelik bu sınırlama yurt dışına çıkabilmeyi idarenin yetkisine bırakarak hâkim kararı güvencesini ihlal ediyordu (§§ 16-17). İki üye, Bakanlığın genel güvenlik araştırmasının zorunlu olduğu ve kuralın genel nitelikte olduğu görüşüyle karşı oy kullandı.

OHAL sonrası pasaport verilmesi (K.2021/36). 7188 sayılı Kanun'la eklenen ek 7. madde, OHAL'de pasaportu iptal edilenlerden soruşturması bulunmayan, beraat eden veya cezası infaz edilenlere bile pasaport verilmesini kolluk araştırmasına ve Bakanlığın takdirine bağlıyordu. Mahkeme bunun Anayasa'da bulunmayan sınırlama sebepleri yaratarak hâkim kararı güvencesini ihlal ettiğini belirtti (§§ 42-44). Mahkeme daha önce de, hakkında suç soruşturması ve hâkim kararı bulunmaksızın pasaportların Bakanlıkça iptaline imkân veren bir hükmü iptal etmişti (K.2019/63; K.2021/36, § 41).

İptallerden sonra 22. maddenin birinci fıkrasında idari bir yasak olarak, terör örgütleriyle bağlantılı olduğu belirlenen yurt dışındaki eğitim, sağlık kuruluşları, vakıf, dernek veya şirketlerin kurucusu, yöneticisi veya çalışanı olduğu İçişleri Bakanlığınca tespit edilenlere ilişkin hüküm kaldı. Yurt dışında kalmalarında genel güvenlik bakımından mahzur bulunduğu tespit edilenlerin süresi dolan pasaportlarının yenilenmemesine ilişkin fıkra da metinde yer alıyor.

Pasaport kararlarında bireysel başvuru

Önce bağ gösterilmeli. Seyahat özgürlüğü tek başına Anayasa ile Sözleşme'nin ortak koruma alanında değildir. Anayasa Mahkemesi yurt dışına çıkışı engelleyen tedbirleri, kişinin gitmek istediği ülke ile güçlü kişisel, ailevi, ekonomik ve mesleki bağları bulunduğunda özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı kapsamında inceliyor. Bunun için başvuru formunda tedbirin özel ve aile hayatı üzerindeki olumsuz sonuçları somut verilerle ortaya konulmalıdır (Yasin Bedir kararında aktarıldığı şekliyle Onur Can Taştan [GK], §§ 47-50).

Ceza soruşturması yoksa: ihlal. Onur Can Taştan [GK] (B. No: 2018/32475, 27.10.2021) kararında OHAL kararnamesiyle kamu görevinden çıkarılan araştırma görevlisinin hususi damgalı pasaportu iptal edilmiş, umuma mahsus pasaport talebi de herhangi bir bilgi verilmeden reddedilmişti. Başvurucu hakkında herhangi bir ceza soruşturması yoktu. Mahkeme, OHAL koşullarında kısa süreli kısıtlamanın meşru olabileceğini, ancak bunun süresiz bir niteliğe dönüşmemesi ve pasaport edinme sürecinin belirsiz bırakılmaması gerektiğini belirtti. Kişiye özgü gerekçe gösterilmeden uzun süre devam ettirilen tedbir ölçülü değildi; özel hayata saygı hakkı ihlal edildi (§§ 77-81).

Soruşturma varsa: ihlal yok. Aynı gün verilen Yağmur Erşan [GK] (B. No: 2018/36451, 27.10.2021) kararında ise başvurucu hakkında örgüt üyeliği soruşturması yürütülüyordu ve ByLock kullandığına ilişkin veriler vardı. Mahkeme yurt dışına kaçmayı önlemeye yönelik tedbiri OHAL koşullarında ölçülü buldu (§§ 75-79). Dört üye karşı oy kullandı; karşı oylardan birinde bu bilgilerin derece mahkemesi kararlarında yer almadığı, Mahkemenin sonradan yaptığı yazışmalarla elde edildiği vurgulandı.

İptal kazanıldı, tazminat reddedildi: ihlal. Yasin Bedir (B. No: 2021/18451, 29.1.2026) kararında beraat ettiği hâlde pasaport tahdidi kaldırılmayan akademisyen, idare mahkemesinde işlemin iptalini sağlamış, ancak manevi tazminat talebi idarenin ağır kusuru bulunmadığı gerekçesiyle reddedilmişti. Başvurucu, yurt dışında doktoraya kabul edildiğini ve burs kazandığını, ancak yurt dışına çıkamadığı için bursunu kaybettiğini belirtmişti. Mahkeme bu yaklaşımın tazminatı neredeyse kategorik olarak engellediğini, tam yargı davasını pratikte etkisiz kıldığını belirterek özel hayata saygı hakkı ve eğitim hakkıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiğine karar verdi (§§ 23-26).

Kaldırma, itiraz, dava ve başvuru

• Önce dayanağı öğrenin: yasağın bir adli kontrol kararından mı, yoksa pasaporta konulan idari bir tahditten mi kaynaklandığını belirleyin. Yol ve merci buna göre değişir. e-Devlet'te yurt dışı çıkış yasağı sorgulaması yapılabilir; adli kontrol kararının kendisi soruşturma veya dava dosyasından öğrenilir.
• Adli kontrolde: kaldırma talebinde yurt dışındaki iş, eğitim, aile veya sağlık bağını belgelerle gösterin; imza yükümlülüğü, güvence veya belirli tarihli seyahat izni gibi daha hafif çözümleri önerin. Dört aylık denetimin yapılıp yapılmadığını ve 110/A'daki azami süreyi takip edin. Ret kararına iki hafta içinde itiraz edin.
• HAGB, beraat veya takipsizlikten sonra: yasağın kendiliğinden kalktığını varsaymayın; kararın kesinleşmesinden sonra hem mahkemeden hem emniyetten kaydın kaldırıldığını teyit edin.
• İdari tahditte: kaldırma için idareye başvurun; ret üzerine altmış gün içinde idare mahkemesinde dava açın. Dayanak, Anayasa Mahkemesinin iptal ettiği "genel güvenlik bakımından mahzur" ibaresi ise bunu açıkça ileri sürün. Yurt dışına çıkamamaktan doğan zararlar için tazminat istemini belgeleriyle kurun.
• Bireysel başvuru: kesin karardan sonra otuz gün içinde başvurulabilir (bkz. bireysel başvuru süresi). Formda gitmek istenen ülkeyle bağı ve tedbirin somut sonuçlarını belgeleriyle anlatın; aksi hâlde başvuru konu bakımından kabul edilemez bulunabilir.