Anne ve Baba Aşı Konusunda Anlaşamazsa: Velayet, Aile Hekimi ve Hâkimin Kararı

Kural: velayet ve kararlar birlikte

Evlilik devam ettiği sürece ana ve baba velayeti birlikte kullanır (Türk Medeni Kanunu m. 336/1). Çocuğun bakımı ve eğitimi konusunda gerekli kararları çocuğun menfaatini gözeterek ana ve baba alır ve uygular (m. 339/1); çocuğun bedensel, zihinsel, ruhsal, ahlaki ve toplumsal gelişimini sağlar ve korurlar (m. 340). Aşı da bu kararlardan biridir. Kanun, eşlerden birinin aşıyı isteyip diğerinin reddettiği durum için ayrı bir kural koymaz; uyuşmazlığı genel hükümler çözer.

Aile hekiminde ve hastanede tek imza

Hasta Hakları Yönetmeliği'ne göre hasta küçükse velisinden izin alınır; veli tedaviyi reddederse sağlık personeli reddin sonuçlarını anlatır ve bunu gösteren yazılı belge alır (m. 24, 25). Yönetmelik iki velinin birlikte imzasını aramaz ve Bakanlığın formları da tek imzaya göre düzenlenmiştir:

• Topuk kanı aydınlatma ve red formunda tek bir imza yeri var: "Bebeğin Yakını (Ana-baba-vasi)".
• Aile hekimliğindeki aşı ret tutanağını "Kişinin kendisi / Çocuğun Annesi / Babası / Vasisi" imzalar (aşı reddi formu).
• K vitamini ret formunda ikinci ebeveyn ya da vasi imzası "opsiyonel" olarak gösterilmiş (K vitamini ve hepatit B reddi).

Sonuç: ebeveynlerden birinin reddi kayda geçer ve il sağlık müdürlüğüne bildirilir. Öteki ebeveyn aşıyı istediğini aile hekimine yazılı olarak bildirebilir; ancak iki ebeveynin çelişen beyanları karşısında hekimin ne yapacağını ne Yönetmelik ne de Bakanlık formları düzenler. Çelişkiyi çözecek merci hâkimdir. Ret nedeniyle aile hekimi kaydının ne olacağı için bkz. aşı reddi ve aile hekimi.

Evli ebeveynler: hâkimin müdahalesi

• Evlilik birliğinin korunması. Evlilik birliğine ilişkin önemli bir konuda uyuşmazlığa düşülürse eşler ayrı ayrı ya da birlikte hâkimin müdahalesini isteyebilir. Hâkim eşleri yükümlülükleri konusunda uyarır, uzlaştırmaya çalışır, eşlerin ortak rızasıyla uzman kişilerin yardımını isteyebilir ve gerekirse eşlerden birinin istemi üzerine kanunda öngörülen önlemleri alır (m. 195).
• Çocuğun korunması. Çocuğun menfaati ve gelişmesi tehlikeye düşer, ana ve baba duruma çare bulamaz ya da buna güçleri yetmezse hâkim çocuğun korunması için uygun önlemleri alır (m. 346). Hasta Hakları Yönetmeliği de veli izin vermediği hâlde tıbben gerekli bir müdahalenin bu maddeye göre mahkeme kararına bağlı olduğunu söyler (m. 24).
• Görevli mahkeme. Bu davalara 4787 sayılı Kanun'a göre aile mahkemesi bakar (m. 4). Ana veya baba, 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu'na göre çocuk hâkiminden koruyucu ve destekleyici tedbir de isteyebilir (m. 7/1); bu yolun aşı bakımından sınırı aşağıda.

Boşanmış ya da ayrı yaşayan ebeveynler

• Ayrı yaşama. Ortak hayata son verilmiş ya da ayrılık hâli gerçekleşmişse hâkim velayeti eşlerden birine verebilir (m. 336/2). Boşanma davası açılınca hâkim, dava süresince çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri re'sen alır (m. 169); aşı uyuşmazlığı bu aşamada boşanma mahkemesinin önüne getirilebilir.
• Boşanma. Boşanmada velayet, çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir (m. 336/3). Aşı kararını velayet sahibi verir. Boşanma kararında velayet ana ve babaya birlikte bırakılmışsa karar yine birlikte alınır.
• Velayeti olmayan ebeveyn. Mahkeme velayetin kullanılması kendisine verilmeyen eşin kişisel ilişkisini düzenlerken çocuğun özellikle sağlık, eğitim ve ahlak bakımından yararlarını esas tutar (m. 182). Bu ebeveyn, ana veya babanın başka bir yere gitmesi ya da yeniden evlenmesi gibi yeni olgular varsa hâkimden gerekli önlemleri (m. 183), çocuğun menfaati tehlikedeyse koruma önlemini (m. 346), çocuğun menfaati gerektiriyorsa velayetin değiştirilmesini (m. 349) isteyebilir.

Hâkim neye bakar?

Yargıtayın ölçütü: çocuğun üstün yararı ve haklı sebep. Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, iki velinin de aşıya karşı çıktığı bir sağlık tedbiri dosyasında şunu söyledi: küçüğe tıbbi müdahale kural olarak yasal temsilcinin izniyle yapılır; ancak ana ve baba aydınlatıldıkları hâlde haklı bir sebep göstermeden karşı çıkarsa çocuğun üstün yararı esas alınarak müdahalenin gerekli olup olmadığına karar verilir ve rıza göstermemek çocuğun üstün yararına açıkça aykırıysa rıza aranmaz. Daire, isteği salt ana ve babanın rıza göstermediği gerekçesiyle reddeden kararı bozdu (13.5.2015, E.2015/637, K.2015/10057; Türk Medeni Kanunu m. 339/1, 340/1 ve Biyotıp Sözleşmesi m. 6'ya atıfla). Velayet düzenlemesinde de temel ölçüt çocuğun bedensel, zihinsel, ruhsal, ahlaki ve toplumsal gelişimini kapsayan üstün yararıdır; idrak çağındaki çocuk dinlenir, gerekirse uzman raporu alınır (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 12.12.2017, E.2016/8853, K.2017/14412).

Anayasa Mahkemesinin sınırı. Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu, aşı için Çocuk Koruma Kanunu'nun sağlık tedbirine dayanılarak verilen kararlarda öngörülebilir bir kanuni dayanak bulunmadığına karar verdi (Halime Sare Aysal [GK], B. No: 2013/1789, 11.11.2015; Muhammed Ali Bayram, B. No: 2014/4077, 29.6.2016, §§ 76-82). Mahkemenin incelediği dosyalarda tedbiri idare istemişti ve çocuğun velisi aşıya karşıydı; Mahkemenin yayımlanmış kararları arasında ebeveynlerden birinin aşıyı istediği bir dosya 15.10.2026 itibarıyla bulunmuyor. Böyle bir uyuşmazlıkta hâkimin önünde hem bu kanunilik tespiti hem de çocuğun üstün yararı vardır. Kanuni dayanak tartışması ve tedbire itiraz için bkz. sağlık tedbiri ve itiraz; Meclisteki zorunlu aşı teklifleri için zorunlu aşı yasası.

Dosyaya girecek belgeler. Hâkim çocuğun üstün yararını somut verilerle tartar: aşı kartı ve e-Nabız kayıtları (boşanmış ebeveynin bu kayıtlara erişimi için bkz. aşı kartı ve aşı kaydı), ret formu ya da tutanağın kopyası (Yönetmelik m. 25'teki yazılı belge), aşıya engel bir durum ileri sürülüyorsa hekim raporu ve ebeveynin karşı çıkma gerekçesi. Yargıtayın aradığı "haklı sebep" bu belgelerle ortaya konur.