Ceza mahkemesinin hükümleri beraat, ceza verilmesine yer olmadığı, mahkûmiyet, güvenlik tedbiri, davanın reddi ve düşmedir (CMK m. 223/1); hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) ise kurulan mahkûmiyet hükmünün açıklanmadan bekletilmesidir (m. 231). Adli sicile yalnız kesinleşmiş mahkûmiyet hükümleri kaydedilir (5352 sayılı Kanun m. 4); beraat, ceza verilmesine yer olmadığı ve düşme kararları sicile işlenmez, HAGB ve erteleme kararları ayrı bir sistemde tutulur (m. 6/1).
Bu yazı UYAP'ta ya da gerekçeli kararda gördüğünüz karar türünü sade bir dille açıklar, hangisinin sicile işlendiğini ve sonrasında ne yapılacağını gösterir. Kararın ne zaman kesinleştiği ceza kararı ne zaman kesinleşir yazısında anlatılır.
Karar türleri ve sicile etkisi
| Karar | Ne demek, ne zaman verilir? | Adli sicil |
|---|---|---|
| Beraat | Fiil suç değil, suçu sanık işlemedi, kast veya taksir yok, hukuka uygunluk nedeni var ya da suçun işlendiği sabit değil (CMK m. 223/2) | İşlenmez |
| Ceza verilmesine yer olmadığı | Fiil işlendi ama kusur yok (yaş küçüklüğü, akıl hastalığı, zorunluluk hâli, meşru savunmada mazur sınır aşımı, kaçınılmaz hata) ya da etkin pişmanlık, şahsi cezasızlık, karşılıklı hakaret, haksızlık içeriğinin azlığı nedeniyle ceza verilmez (m. 223/3-4) | İşlenmez |
| Mahkûmiyet | Suçun sanık tarafından işlendiği sabit (m. 223/5) | Kesinleşince işlenir |
| Güvenlik tedbiri | Ceza yerine veya cezayla birlikte tedbir, örneğin akıl hastalığında (m. 223/6) | Kayıt tutulur; akıl hastalığı nedeniyle verilen tedbirin kaydı infazı tamamlanınca tamamen silinir (5352 s. K. m. 12/4) |
| Davanın reddi | Aynı fiil nedeniyle aynı sanık hakkında önceden verilmiş hüküm veya açılmış dava var (m. 223/7) | İşlenmez |
| Düşme | Sanığın ölümü, şikâyetten vazgeçme, zamanaşımı, ön ödeme, uzlaşma gibi düşme sebepleri ya da kovuşturma şartının gerçekleşmeyeceğinin anlaşılması (m. 223/8) | İşlenmez |
| Durma | Kovuşturma şartı henüz gerçekleşmemiş; şart beklenir, karara itiraz edilebilir (m. 223/8). Bir hüküm değil, ara karardır | İşlenmez |
| HAGB | Mahkûmiyet hükmü kurulur ama açıklanmaz; beş yıl (çocuklarda üç yıl) denetim süresi iyi geçerse dava düşer (m. 231) | Adli sicile değil, özel sisteme kaydedilir (5352 s. K. m. 6/1) |
Beraatin önceliği: Derhal beraat kararı verilebilecek hâllerde durma, düşme veya ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilemez (CMK m. 223/9). Örneğin dava zamanaşımı dolmuş olsa bile, dosyadaki delillerle beraat kararı verilebiliyorsa mahkeme düşme yerine beraat vermelidir. Bu kural, düşme kararı karşısında sanığın kanun yoluna başvurmasında hukuki yarar oluşturabilir.
Adli sicil kaydı ne zaman silinir?
- Sicile ne işlenir: Türk mahkemelerinin verdiği kesinleşmiş mahkûmiyet hükümleri, hapis cezasının infazı, ertelenen hapis cezasının denetim süresi, adli para cezası ve seçenek yaptırımlara ilişkin bilgiler (5352 sayılı Kanun m. 4). Disiplin suçları, disiplin veya tazyik hapsi ve idari para cezaları işlenmez (m. 5).
- Sicilden arşive: cezanın infazının tamamlanması, mahkûmiyeti bütün sonuçlarıyla ortadan kaldıran şikâyetten vazgeçme veya etkin pişmanlık, ceza zamanaşımı ya da genel af hâlinde bilgiler adli sicilden silinip arşiv kaydına alınır (m. 9/1).
- Arşivden tamamen silinme: kural olarak arşive alınma koşulunun oluştuğu tarihten itibaren beş yıl sonra; Anayasa'nın 76. maddesi veya başka kanunlar nedeniyle hak yoksunluğu doğuran mahkûmiyetlerde yasaklanmış hakların geri verilmesi kararıyla on beş yıl, bu karar olmadan otuz yıl sonra (m. 12/1). Fiil suç olmaktan çıkarılırsa ya da yargılamanın yenilenmesi veya kanun yararına bozma sonucunda beraat veya ceza verilmesine yer olmadığı kararı kesinleşirse kayıt hemen tamamen silinir (m. 12/2-3).
Kolluğun Genel Bilgi Toplama (GBT) sistemindeki kayıtlar adli sicilden ayrıdır; bunların silinmesi GBT kaydı silinmesi yazısında anlatılır.
Karardan sonra ne yapılır?
- Kanun yolu: gerekçeli karar tebliğ edildikten sonra iki hafta içinde istinafa, bazı kararlarda temyize başvurulur; bazı kararlar baştan kesindir (kesinleşme, istinaf). Savcı ve katılan da beraat kararına karşı başvurabilir; bu yüzden beraat kesinleşmeden "dosya kapandı" sayılmaz.
- HAGB'de: beş yıllık denetim süresinde kasıtlı yeni bir suç işlenmez ve yükümlülüklere uyulursa dava düşer (HAGB nedir).
- Beraatte tazminat: soruşturma veya kovuşturma sırasında gözaltına alınmış veya tutuklanmışsanız, beraat kesinleştikten sonra devletten tazminat isteyebilirsiniz (haksız tutuklama tazminatı).
- Mahkûmiyette: cezanın türüne göre infaz, paraya çevirme veya erteleme süreci başlar (paraya çevirme ve erteleme); kesinleşmiş karara karşı Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru otuz gün içinde yapılır.
Ceza davasında karar türleri hakkında sık sorulan sorular
Dava düştü ne demek?
Mahkemenin, sanığın suçlu olup olmadığına karar vermeden davayı sona erdirmesidir. Sanığın ölümü, şikâyetten vazgeçme, zamanaşımı, ön ödeme veya uzlaşma gibi Türk Ceza Kanunundaki düşme sebeplerinde ya da kovuşturma şartının gerçekleşmeyeceği anlaşıldığında verilir (CMK m. 223/8). Düşme kararı adli sicile işlenmez.
Beraat kararı ne demek?
Sanığın aklanmasıdır. Mahkeme; fiil kanunda suç değilse, suçu sanığın işlemediği sabitse, kast veya taksir yoksa, bir hukuka uygunluk nedeni (örneğin meşru savunma) varsa ya da suçun sanık tarafından işlendiği sabit olmamışsa beraat kararı verir (CMK m. 223/2). Beraat adli sicile işlenmez.
Ceza verilmesine yer olmadığı kararı ne demek?
Fiil işlenmiştir, ancak ya sanığın kusuru yoktur (yaş küçüklüğü, akıl hastalığı, zorunluluk hâli, meşru savunmada sınırın heyecan ve korkuyla aşılması, kaçınılmaz hata) ya da kanun etkin pişmanlık, şahsi cezasızlık, karşılıklı hakaret veya haksızlık içeriğinin azlığı nedeniyle ceza verilmemesini öngörür (CMK m. 223/3-4). Mahkûmiyet değildir; adli sicile işlenmez, ancak koşulları varsa güvenlik tedbirine hükmolunabilir.
Durma kararı ne demek?
Kovuşturma bir şarta bağlı olup şart henüz gerçekleşmemişse mahkeme, şartın gerçekleşmesini beklemek için davayı durdurur; bu karara itiraz edilebilir (CMK m. 223/8). Örneğin uyuşturucu kullanma suçunda yükümlülük ihlali için gereken ikinci uyarı yapılmadan dava açılmışsa mahkeme durma kararı verir.
Beraat kararı onandı ne demek?
Beraat kararına karşı yapılan istinaf veya temyiz başvurusunun bölge adliye mahkemesi ya da Yargıtay tarafından reddedilip kararın yerinde bulunması demektir. Kanun yolu bu şekilde tükenmişse karar kesinleşir.
HAGB sabıkaya işler mi?
Hayır. Hükmün açıklanmasının geri bırakılması ve kamu davasının açılmasının ertelenmesi kararları adli sicile değil, bunlara mahsus sisteme kaydedilir ve ancak bir soruşturma veya kovuşturmayla bağlantılı olarak mahkeme, hâkim veya Cumhuriyet savcısının istemesi hâlinde verilir (5352 sayılı Kanun m. 6/1). Adli sicil kaydında görünmez.
Av. Ertuğrul Targal
Targal Avukatlık Bürosunun kurucu avukatıdır. Meslekî ve akademik çalışmalarını ceza hukuku, ceza muhakemesi ve insan hakları alanlarında sürdürmektedir.
Başlıca hukukî kaynaklar
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 223 ve 231
- 5352 sayılı Adli Sicil Kanunu m. 4-6, 9 ve 12