GBT Kaydı ve Silinen Sabıka: AİHM Acar Kararı, Arşiv Kaydı ve Güvenlik Soruşturması

Üç ayrı kayıt

Adli sicil ve arşiv kaydı. 5352 sayılı Adli Sicil Kanunu'na göre adli sicile Türk mahkemelerinin verdiği kesinleşmiş mahkûmiyet hükümleri kaydedilir (m. 4). Cezanın veya güvenlik tedbirinin infazının tamamlanması, mahkûmiyeti bütün sonuçlarıyla ortadan kaldıran şikâyetten vazgeçme veya etkin pişmanlık, ceza zamanaşımının dolması ya da genel af hâlinde kayıt adli sicilden silinir ve arşiv kaydına alınır (m. 9/1). Arşiv bilgilerini kişinin kendisi, soruşturma ve kovuşturma kapsamında savcılık ve mahkemeler, seçim kurulları ve özel kanunlarda gösterilen hâllerde kamu kurumları isteyebilir; on sekiz yaşından küçüklerle ilgili kayıtlar ise yalnızca soruşturma ve kovuşturma kapsamında savcılık ve mahkemelerce istenebilir (m. 10). Adli sicil ve arşiv bilgileri gizlidir ve veriliş amacı dışında kullanılamaz (m. 11).

Arşiv bilgileri kural olarak, kaydın arşive alınma koşullarının oluştuğu tarihten itibaren beş yıl geçince tamamen silinir. Anayasa'nın 76. maddesi veya Türk Ceza Kanunu dışındaki kanunlarda hak yoksunluğuna neden olan mahkûmiyetlerde bu süre, yasaklanmış hakların geri verilmesi kararı alınmışsa on beş, alınmamışsa otuz yıldır (m. 12/1). Fiil suç olmaktan çıkarılırsa ya da kanun yararına bozma veya yargılamanın yenilenmesi sonucunda beraat kararı kesinleşirse kayıtlar tamamen silinir (m. 12/2-3). Yasaklanmış hakların geri verilmesi için infazın tamamlanmasından itibaren üç yıl geçmesi ve kişinin bu sürede yeni suç işlemeyip iyi hâlli yaşadığı konusunda mahkemede kanaat oluşması gerekir (m. 13/A).

GBT kaydı. Genel Bilgi Toplama sistemi, İçişleri Bakanlığının Bilgi Toplama Yönergesine göre tutulur. Bakanlığın Anayasa Mahkemesine bildirdiğine göre yönerge 3152 sayılı Kanun'un 13. maddesi, 2559 sayılı Polis Vazife ve Salahiyet Kanunu'nun ek 7. maddesi ve jandarma yönetmeliğine dayanıyor ve "hizmete özel" dereceli olduğu için kamuya açık değil (Bülent Kaya [GK], 11.5.2016, § 19). Sistemdeki bilgiler silah ruhsatı, sürücü belgesi ve pasaport işlemlerinde, kamu hizmetlerinden men cezalarının takibinde ve güvenlik soruşturmalarında kullanılıyor (E.Ç.A. [GK], 7.6.2018, § 23).

Güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması. 2021'de yürürlüğe giren 7315 sayılı Kanun'a göre arşiv araştırması ilk defa veya yeniden kamu görevine atanacak herkes hakkında yapılır; güvenlik soruşturması ise gizlilik dereceli birimler, askerî ve kolluk teşkilatları, ceza infaz kurumları ve öğretmenler gibi sayılan görevler için arşiv araştırmasıyla birlikte yapılır (m. 3). Arşiv araştırması adli sicil kaydını, kişinin aranıp aranmadığını, tahdit bulunup bulunmadığını, kesinleşmiş mahkeme kararlarını, kamu davasının açılmasının ertelenmesi ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararlarını ve devam eden ya da sonuçlanmış soruşturma ve kovuşturmalardaki olguları kapsar (m. 4). Kişinin istihbari faaliyetlere konu olmayan verileri hakkında bilgilendirilme, erişim, düzeltme ve silme taleplerine ilişkin tedbirler alınır (m. 8/1); elde edilen veriler işlenme amacı ortadan kalkınca veya her durumda iki yılın sonunda silinir (m. 10/1).

Anayasa Mahkemesi ve GBT: Bülent Kaya ve E.Ç.A.

Bülent Kaya [GK] (2016). Başvurucu hakkında 2003'te açılan bir soruşturma nedeniyle bilgi formu düzenlenerek GBT sistemine kayıt yapılmıştı; 2005'teki silme talebi, kaydın ancak beraat veya dava zamanaşımı hâlinde iptal edilebileceği gerekçesiyle reddedildi ve idari dava da sonuç vermedi (Bülent Kaya, §§ 13-17). Genel Kurul kaydın özel hayata müdahale olduğunu kabul etti (§§ 54-55). 3152 sayılı Kanun'un ilgili hükmünün yalnızca suç işleyip ele geçmeyen kişileri kapsadığını, bu nedenle yakalanmış kişiler hakkında kayıt tutulmasını temellendirmediğini belirtti (§ 76); ancak polise istihbarat amacıyla bilgi toplama yetkisi veren 2559 sayılı Kanun'un ek 7. maddesini yeterli kanuni dayanak saydı (§§ 77-78). Kayıt güvenlik taramaları ve soruşturmalarında kullanılıyor, bilgilerin toplanması, paylaşımı ve silinmesi ayrıntılı biçimde düzenleniyordu; müdahale ölçüsüz bulunmadı (§§ 88-91). Beş üye karşıoy kullandı.

E.Ç.A. [GK] (2018). Başvurucu 1989'da işlediği hırsızlık suçlarından 1990'da ertelenen ağır para cezalarına mahkûm edilmiş, mahkûmiyet 1996'da adli sicilden silinmişti; 2006'da GBT kaydının silinmesini istedi, talep yönerge gereğince reddedildi ve idari dava sonuçsuz kaldı (E.Ç.A., §§ 10-17). Genel Kurul kanunilik yönünden Bülent Kaya'daki tespitten ayrılmak için neden görmedi (§ 49). Verilerin kullanımının gizlilik kurallarına tabi ve belirli durumlarla sınırlı olduğunu, kişisel verilerin hukuka aykırı verilmesinin suç olduğunu, başvurucunun da kaydın kendisine somut bir olumsuz sonuç doğurduğunu gösteremediğini belirterek ihlal bulmadı (§§ 53-55). Yedi üye karşıoy kullandı. Başvurucunun adli sicil arşiv kaydına ilişkin şikâyeti ise önce Adli Sicil ve İstatistik Genel Müdürlüğüne iletilmesi gerektiği için tüketilmemiş sayıldı (§ 34).

Güvenlik soruşturması: Fatih Saraman ve Turgut Duman

Fatih Saraman [GK] (2019). Başvurucu on sekiz yaşından küçükken işlediği hırsızlık suçundan 2002'de ertelenen bir cezaya mahkûm edilmişti. 2009'da sözleşmeli infaz ve koruma memurluğu sınavını kazandı, ancak güvenlik soruşturmasında bu karar idareye gönderildi ve atanmadı; idare mahkemesi davayı reddetti (Fatih Saraman [GK], 27.2.2019, §§ 10-18). Genel Kurul, o tarihte yürürlükte olan 4045 sayılı Kanun'un hangi bilgilerin araştırılacağını, bunların nereden alınacağını, ne kadar süre saklanacağını, kişinin itiraz edip edemeyeceğini ve bilgilerin silinip silinmeyeceğini düzenlemediğini; yönetmeliğin de işi yayımlanmamış görev talimatlarına bıraktığını ve kayıtların süresiz saklanmasını öngördüğünü belirtti. Müdahale kanunilik şartını sağlamıyordu (§§ 83-90). Ayrıca on sekiz yaşından küçüklerle ilgili kayıtların idareye verilmesi 5352 sayılı Kanun'un 10. maddesine açıkça aykırıydı (§ 91). Özel hayata saygı hakkının ihlal edildiğine ve yeniden yargılamaya karar verildi.

Turgut Duman (2019). Başvurucunun GBT kaydı 2007'de iptal edilmiş, adli sicil ve arşiv kaydı belgesi de boştu; buna rağmen güvenlik soruşturmasında 2001 tarihli ve davanın kesin hükme bağlanmasının ertelenmesine ilişkin bir mahkeme kararı gönderildi ve başvurucu ceza infaz kurumu şoförlüğüne alınmadı (Turgut Duman, 29.5.2019, §§ 9-15). Anayasa Mahkemesi Fatih Saraman gerekçesini uygulayarak özel hayata saygı hakkının ihlal edildiğine karar verdi (§§ 84-88). İdare mahkemesinin, beraat kararı bulunmadığından başvurucunun suçu işlemediğinin söylenemeyeceği yönündeki gerekçesi masumiyet karinesini de ihlal etti (§ 112). Dosya yeniden yargılama için idare mahkemesine gönderildi (§ 120).

AİHM: Acar (2026)

Başvurucu 2000'de ruhsatsız silah bulundurmaktan adli para cezasına mahkûm edilmişti. Konya'daki mahkeme 21 Ekim 2015'te mahkûmiyetin adli sicilden silinmesine ve kaybettiği bazı hakların geri verilmesine karar verdi; ancak mahkûmiyet bilgisi GBT veri tabanında kalmaya devam etti ve başvurucu kolluk kontrollerinde suçlu gibi muamele gördüğünü ileri sürdü (Acar/Türkiye, 23.6.2026, §§ 2-4). Silme talebiyle açtığı davayı idare mahkemesi, yönergeye göre kayıtların yalnızca beraat, davanın düşmesi veya mahkûmiyet olmaksızın zamanaşımı hâlinde silindiği gerekçesiyle reddetti; istinaf başvurusu da reddedildi ve Anayasa Mahkemesi 12 Ekim 2021'de bireysel başvuruyu kabul edilemez buldu (§§ 5-9).

AİHM, kişisel verinin salt saklanmasının bile 8. madde bakımından mağdur sıfatı için yeterli olduğunu ve mahkûmiyet verilerinin özel nitelikli veri olduğunu belirterek Hükümetin itirazlarını reddetti (§§ 15-16). Başvurucunun Anayasa Mahkemesinde olayları, şikâyetin özünü ve kullandığı yolları anlatıp belgeleri eklediğini, bu nedenle iç hukuk yollarını tükettiğini kabul etti (§ 17). Esas yönünden, Anayasa'nın 20. maddesinin kişisel verilerin ancak kanunla işlenmesini öngördüğünü; GBT yönergesinin kanun değil yürütmenin düzenlemesi olduğunu, dayandığı ek 7. maddenin de verilerin saklanması ve kullanılmasına ilişkin somut ilke ve usul içermediğini belirtti (§ 24). Yönerge hiç yayımlanmamıştı ve yalnızca Danıştay ve Anayasa Mahkemesi kararlarındaki parçalardan biliniyordu; bu nedenle kötüye kullanıma karşı asgari güvenceleri kamuya açık bir biçimde ortaya koymuyordu (§ 25). Müdahale kanuna uygun değildi ve 8. madde ihlal edildi (§§ 26-27). Başvurucuya 2.000 € manevi tazminat ve 500 € masraf ödenmesine hükmedildi (§§ 30-31).

İki mahkemenin farkı

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu, Bülent Kaya ve E.Ç.A. kararlarında GBT kaydı için 2559 sayılı Kanun'un ek 7. maddesini yeterli kanuni dayanak saydı ve incelemeyi ölçülülük üzerinden yaptı (Bülent Kaya, §§ 77-78, 88-91; E.Ç.A., §§ 49, 53-55). AİHM ise Acar kararında aynı dayanağı yetersiz buldu; yayımlanmamış bir yönergenin, kanunun öngörmediği saklama ve kullanma kurallarını tamamlayamayacağını belirterek ölçülülüğe geçmeden ihlal sonucuna vardı (Acar, §§ 24-26). Acar'daki olay, E.Ç.A.'daki olayla neredeyse aynı: her ikisinde de adli sicilden silinmiş eski bir mahkûmiyet GBT'de kalmaya devam ediyordu.

Güvenlik soruşturması yönünden ise iki mahkemenin yaklaşımı benzer: Anayasa Mahkemesi Fatih Saraman kararında 4045 sayılı Kanun'u saklama, silme ve itiraz güvenceleri içermediği için yetersiz bulmuştu (§§ 83-90). Bu karardan sonra 2021'de 7315 sayılı Kanun çıkarıldı ve verilerin iki yıl sonra silinmesi, kişinin bilgilendirilme ve silme talepleri kanunla düzenlendi (m. 8, 10). Anayasa Mahkemesinin kişisel verilere ilişkin diğer kararları kişisel verilerin korunması sayfasında.

Kararlar tablosu

Silme talebinde izlenecek yol

Adli sicil ve arşiv kaydı. Arşiv kaydının silinmesi için 5352 sayılı Kanun'daki süreler hesaplanmalı ve talep Adli Sicil ve İstatistik Genel Müdürlüğüne iletilmeli; bu yapılmadan Anayasa Mahkemesine gidilirse başvuru tüketilmemiş sayılabilir (E.Ç.A., § 34). Başka kanunlardaki hak yoksunlukları için yasaklanmış hakların geri verilmesi kararı mahkemeden istenebilir (m. 13/A).

GBT kaydı. İçişleri Bakanlığına veya Emniyet Genel Müdürlüğüne yazılı silme talebinde bulunulmalı, ret işlemine karşı idare mahkemesinde iptal davası açılmalı (Acar, § 5; E.Ç.A., §§ 13-15). Dilekçelerde verinin Anayasa'nın 20. maddesine göre kanunla işlenmesi gerektiği, yönergenin kanun olmadığı ve yayımlanmadığı açıkça ileri sürülmeli ve Acar kararına dayanılmalı. Beraat, davanın düşmesi veya kovuşturmaya yer olmadığı kararı varsa bu karar talebe eklenmeli; bu kararlar hakkında takipsizlik kararı ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması yazılarına bakılabilir.

Güvenlik soruşturması. Atama olumsuz sonuçlanırsa 7315 sayılı Kanun'un 8. maddesine göre verilere erişim ve düzeltme talep edilmeli, atanmama işlemine karşı idari dava açılmalı. On sekiz yaşından küçükken işlenen suçlara ilişkin kayıtların idareye verilemeyeceği (5352 m. 10/3; Fatih Saraman, § 91) ve beraat dışındaki kararların suç işlendiği varsayımıyla değerlendirilemeyeceği (Turgut Duman, § 112) ileri sürülmeli.

Bireysel başvuru. Olağan yollar tükendikten sonra 30 gün içinde Anayasa Mahkemesine, onun kararından sonra dört ay içinde AİHM'e başvurulabilir. Anayasa Mahkemesine yapılan başvuruda olaylar, şikâyetin özü ve kullanılan yollar belgeleriyle birlikte anlatılmalı (Acar, § 17).