Emekli Memura Seyyanen Zam ve Anayasa Mahkemesi: İlave Ödeme Kuralı, Davalar ve Başvuru Yolu

İki ayrı ilave ödeme kuralı

İki ödeme de 7456 sayılı Kanun'la (kabul 14.7.2023) getirildi. Görevdeki personelin ödemesi gösterge ve katsayıya bağlı sabit bir tutardır ve katsayı arttıkça artar; emeklilerin ödemesi ise aylık tutarına bağlı bir orandır. Düşük aylık alan emekli için iki ödeme arasındaki fark bu nedenle daha büyüktür.

Ödeme emekli aylığına neden yansımadı

Memur emekli aylıkları, kural olarak görevdeyken alınan ve emeklilik keseneğine veya primine esas tutulan unsurlar üzerinden hesaplanır. Ek 40. maddedeki ödeme ise bilinçli olarak bu sistemin dışında kurgulandı: sigorta primi kesintisine tabi tutulmuyor ve ikinci fıkrası gereğince mali ve sosyal hakların tespitinde esas alınan aylık, ücret, zam, tazminat, ikramiye veya başka herhangi bir ödemenin hesabında dikkate alınmıyor. Bu yüzden ödeme emeklilik aylığının hesabına girmiyor; görevden ayrılan memurun emekli aylığına da emekli ikramiyesine de etki etmiyor.

Kanun koyucu emekliler için ayrı bir yol seçerek 5434 sayılı Kanun'a ek 86. maddeyi ekledi. Uyuşmazlığın özü, görevdeki personel ile emekliler arasında bu biçimde fark gözetilmesinin Anayasa'nın 10. maddesindeki eşitlik ilkesi ve 35. maddesindeki mülkiyet hakkı bakımından haklı ve orantılı olup olmadığıdır. Emeklilere ilişkin önceki bir uyuşmazlık için 3600 ek gösterge yazısına bakılabilir.

Anayasa Mahkemesinde usul

Doğrudan başvuru yok. 6216 sayılı Kanun'un 45. maddesinin (3) numaralı fıkrası gereğince yasama işlemleri aleyhine doğrudan bireysel başvuru yapılamaz. Bu nedenle emeklilerin başvuruları, ilave ödeme talebinin reddi üzerine açılan davalarda verilen kesin kararlara karşı yapılmaktadır.

Komisyon ve bölüm. Aynı Kanun'un 48. maddesinin (3) numaralı fıkrasına göre kabul edilebilirlik incelemesini komisyonlar yapar; kabul edilebilirlik şartlarını taşımadığına oybirliğiyle karar verilen başvurular için kabul edilemezlik kararı verilir, oybirliği sağlanamayan dosyalar bölümlere havale edilir. Basına yansıyan "kabul edilebilir bulundu" haberleri bu aşamaya ilişkin olabilir; ancak bölüme gönderilme bir esas değerlendirmesi değildir. Bölüm, Bakanlık görüşünü aldıktan sonra kabul edilebilirlik ve esas hakkında karar verir; önemli dosyalar Genel Kurula gönderilebilir. Bireysel başvuruların süresi için bireysel başvuru ne kadar sürer, kabul edilemezlik nedenleri için kabul edilemezlik kararı yazılarına bakılabilir.

Pilot karar. Aynı sorundan kaynaklanan çok sayıda başvuru varsa Mahkeme pilot karar usulünü uygulayabilir; bir dosyada verilen karar yapısal sorunu tespit eder ve benzer başvurular bu karara göre sonuçlandırılır (bkz. AYM pilot karar).

Emsal kararlar: eşitlik ve emekli hakları

Anayasa Mahkemesi. Fikret Aslan [GK] (B. No: 2019/41241, 25.2.2025) kararında, hizmet birleştirmesi yaparak emekli olan başvurucuya kamu görevinden çıkarıldığı için emekli ikramiyesi hiç ödenmezken, hizmetinin tamamını aynı kanun kapsamında geçirenlere tam ödenmesini mülkiyet hakkıyla bağlantılı olarak ayrımcılık yasağının ihlali saydı. Mahkeme kanun koyucunun farklı gruplar için farklı koşullar öngörme konusunda takdir yetkisi bulunduğunu ve farkın nesnel bir nedeninin olmadığı söylenemeyeceğini kabul etti; ancak karşılaştırılabilir gruplar arasındaki farkın açıkça orantısız olduğuna karar verdi (§§ 73-77). Bu karar, emekli haklarına ilişkin eşitlik şikâyetlerinde uygulanan üç aşamalı testi gösteriyor: karşılaştırılabilir durum, nesnel ve haklı neden, orantılılık.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi. Fábián / Macaristan [BD] (5.9.2017) kararında, kamu sektöründe yeniden çalışmaya başlayan emeklilerin emekli aylıklarının durdurulması, özel sektörde çalışan emeklilere göre ayrımcılık iddiasıyla incelendi. Büyük Daire, başvurucunun ücreti ve sosyal hakları devlet bütçesine bağlı bir kamu görevlisi olarak özel sektör emeklileriyle karşılaştırılabilir durumda olduğunu gösteremediğini belirterek on bire karşı altı oyla ihlal bulmadı (§§ 130-134). Carson ve diğerleri / Birleşik Krallık [BD] (16.3.2010) kararında da yurt dışında yaşayan emeklilerin aylıklarının artırılmaması, ülkede yaşayan emeklilerle karşılaştırılabilir durumda olmadıkları gerekçesiyle ayrımcılık sayılmadı. İki karar, eşitlik şikâyetlerinde ilk ve çoğu zaman belirleyici sorunun karşılaştırılabilir durum olduğunu gösteriyor.

Dava ve başvuru yolu

• İdareye başvuru: Sosyal Güvenlik Kurumuna ilave ödemenin emekli aylığına yansıtılması talebiyle yazılı başvuru yapılır; otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır (2577 s. K. m. 10).
• Dava: ret işleminin tebliğinden veya zımni ret tarihinden itibaren altmış gün içinde dava açılır (2577 s. K. m. 7). Memur emeklilerinin aylıklarına ilişkin uyuşmazlıklar uygulamada idari yargıda görülüyor.
• Anayasa'ya aykırılık itirazı: dava dilekçesinde ek 40. madde ile ek 86. maddenin Anayasa'nın 2, 10 ve 35. maddelerine aykırılığı gerekçeli olarak ileri sürülmeli ve mahkemeden Anayasa'nın 152. maddesi uyarınca Anayasa Mahkemesine başvurması istenmelidir.
• Kanun yolları: istinaf ve temyiz dilekçelerinde aynı eşitlik ve mülkiyet şikâyetleri tekrarlanmalıdır; derece mahkemelerinde ileri sürülmeyen şikâyetler bireysel başvuruda başvuru yollarının tüketilmediği gerekçesiyle kabul edilemez bulunabilir.
• Bireysel başvuru: kesin karardan sonra otuz gün içinde yapılır (bkz. bireysel başvuru süresi). Emekli ikramiyesine ilişkin başka bir uyuşmazlık için KHK ile ihraç ve emekli ikramiyesi yazısına bakılabilir.