AYM Kabul Edilemezlik Kararı: Ne Demek, İtiraz Edilebilir mi, Sonra Ne Yapılır?

Kabul edilemezlik kararı ne demek?

Bireysel başvuru iki aşamada incelenir. Önce başvurunun kabul edilebilirlik şartlarını taşıyıp taşımadığına bakılır; şartlar varsa esasa, yani hakkın ihlal edilip edilmediğine geçilir. Kabul edilemezlik kararı, başvurunun birinci aşamada reddedilmesidir: Mahkeme başvurucunun iddia ettiği hak ihlalinin var olup olmadığı hakkında bir tespit yapmaz. Bir başvurunun kabul edilebilmesi için 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 45 ila 47. maddelerindeki şartları taşıması gerekir (6216, m. 48/1).

Kabul edilebilirlik incelemesini komisyonlar yapar. Komisyon şartların bulunmadığına oybirliğiyle karar verirse kabul edilemezlik kararı verir; oybirliği sağlanamazsa dosya bölüme gönderilir (6216, m. 48/3). Bölümler de kabul edilebilirlik ve esas incelemesini birlikte yaptıkları dosyalarda başvurunun bir kısmını ya da tamamını kabul edilemez bulabilir. Bir kararda bazı şikâyetlerin kabul edilemez, bazılarının ise esastan incelenip ihlal edildiğine hükmedilmesi de sık görülür.

Hangi nedenlerle verilir?

Uygulamada en sık karşılaşılan nedenler açıkça dayanaktan yoksunluk, başvuru yollarının tüketilmemesi ve süre aşımıdır. Açıkça dayanaktan yoksunluk özellikle mahkemelerin delil değerlendirmesine ya da kanunu yorumlamasına itiraz eden, Mahkemenin "kanun yolu şikâyeti" olarak nitelendirdiği başvurularda verilir. Toplu sonuçlara da bu nedenler yön veriyor: OHAL İşlemleri İnceleme Komisyonu kurulduktan sonra 2017'de 72.134 dosya, başvuru yollarının tüketilmediği gerekçesiyle kabul edilemez bulundu (AYM istatistikleri). Süre hesabı ve haklı mazeret için AYM'de süre aşımı ve haklı mazeret, şartların ayrıntısı için bireysel başvuruda kabul edilebilirlik yazılarına bakılabilir.

Kabul edilemezlik kararına itiraz edilebilir mi?

Hayır. Kanun açıktır: kabul edilemezlik kararları kesindir ve ilgililere tebliğ edilir (6216, m. 48/4). Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü de bölümlerce ve komisyonlarca verilen kararların kesin olduğunu tekrarlar (İçtüzük, m. 81/3). Bu nedenle kabul edilemezlik kararına karşı Mahkeme içinde başka bir merciye ya da Genel Kurula itiraz yolu yoktur; "itiraz dilekçesi" verilmesi kararı değiştirmez.

Kararla ilgili olarak açık olan tek yol, kararın tavzihi ve maddi hataların düzeltilmesidir. İlgililer, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu hükümleri çerçevesinde kararın anlaşılmayan ya da çelişkili kısımlarının açıklanmasını ve maddi hataların düzeltilmesini isteyebilir (İçtüzük, m. 82). Bu yol, örneğin başvurucunun adının ya da bir tarihin yanlış yazılmasını düzeltmeye yarar; kararın sonucunu yeniden tartışmaya açmaz.

İdari ret kararına yedi gün içinde itiraz

Kabul edilemezlik kararından farklı ve itiraz edilebilen tek karar türü idari rettir. Bireysel Başvuru Bürosu gelen başvuruları şekil eksiklikleri yönünden inceler ve bir eksiklik görürse başvurucuya ya da avukatına on beş günü geçmemek üzere kesin bir süre verir; yazıda eksiklik bu sürede tamamlanmazsa başvurunun reddedileceği bildirilir (İçtüzük, m. 66/1-2; 6216, m. 47/6). Başvurunun süresinde yapılmadığı, başvuru formuna ilişkin şekil şartlarına uygun olmadığı ya da eksikliklerin verilen kesin sürede tamamlanmadığı hâllerde Komisyonlar Başraportörü başvurunun reddine karar verir. Bu karara tebliğ tarihinden itibaren yedi gün içinde Komisyona itiraz edilebilir; Komisyonun bu konudaki kararı kesindir (İçtüzük, m. 66/3).

İtirazda, eksikliğin aslında süresinde tamamlandığı (örneğin gönderilen belgenin teslim kaydı), sürenin yanlış hesaplandığı (tebliğ ya da öğrenme tarihini gösteren belge) ya da eksikliği tamamlamayı engelleyen geçerli bir mazeret bulunduğu somut belgelerle gösterilmelidir. Mahkemenin form kılavuzuna göre itiraz için, itiraz iradesini gösteren dilekçenin süresi içinde Bireysel Başvuru Bürosuna verilmesi ya da bir mahkeme veya yurt dışı temsilciliği aracılığıyla gönderilmesi yeterlidir; yeniden başvuru formu doldurmak ya da harç yatırmak gerekmez (AYM, Bireysel Başvuru Formu Kılavuzu). Yedi günlük süre kısa ve kesindir; idari ret kararının tebliğ tarihi not edilmelidir. Anayasa Mahkemesinin süreç belgesine göre itiraz kabul edilirse dosya kabul edilebilirlik incelemesine gönderilir; itirazın reddinden sonra ise başvurucunun süresi içinde yeniden başvuru yapmasına engel yoktur (AYM, Bireysel Başvuru Süreçleri). Otuz günlük süre çoğu zaman bu noktada dolmuş olacağından, eksiklik bildirimi geldiğinde belgelerin hemen tamamlanması gerekir.

Karardan sonra ne yapılabilir?

AİHM'e başvuru. Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru, AİHM'e gitmeden önce tüketilmesi gereken etkili bir iç hukuk yoludur (Yaraşır ve Diğerleri/Türkiye (k.k.), 18.10.2022, § 62). Kabul edilemezlik kararı kesin iç hukuk kararı olduğundan AİHM'e başvuru süresi bu kararın tebliğinden itibaren dört aydır; ayrıntılar AİHM başvuru süresi yazısında.

Kabul edilemezlik nedeni neden önemli? AİHM, şikâyetin iç hukuk mercilerine en azından özü itibarıyla ve iç hukukun öngördüğü şekil şartlarına ve sürelere uygun olarak ileri sürülmüş olmasını arıyor; bu şartlara uyulmadıysa başvuru kural olarak iç hukuk yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez bulunuyor (Yaraşır ve Diğerleri, § 61). Bu nedenle başvuru Anayasa Mahkemesinde süre aşımı, tamamlanmayan eksiklik ya da başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle reddedildiyse AİHM'de de aynı engelle karşılaşma riski yüksektir. Anayasa Mahkemesinin şikâyeti değerlendirip açıkça dayanaktan yoksun bulması ise yolun usulüne uygun kullanıldığını gösterir; AİHM şikâyeti kendi ölçütleriyle inceler. AİHM'in kendi kabul edilebilirlik ölçütleri için AİHM'de açıkça dayanaktan yoksunluk yazısına bakılabilir.

Gösterilen yolu kullanmak. Kabul edilemezlik kararı başvuru yollarının tüketilmediği gerekçesine dayanıyorsa, kararda gösterilen yolun kullanılıp kullanılamayacağı ve süresinin dolup dolmadığı hemen kontrol edilmelidir. Örneğin uzun süren yargılamalara ilişkin şikâyetlerde önce Tazminat Komisyonuna başvurulması gerekiyor (bkz. makul süre ve Tazminat Komisyonu). Kabul edilemezlik kararı, konusu olan işlem bakımından kesindir: aynı olay, olgu ve ihlal iddialarıyla yapılan yeni bir başvuru mükerrer başvuru olduğu gerekçesiyle reddedilir (AYM, Sıkça Sorulan Sorular, 4). Sonradan ortaya çıkan yeni bir kamu gücü işlemi ya da yeni bir karar ise ayrı bir başvurunun konusu olabilir.

Karar nasıl öğrenilir?

Kabul edilemezlik kararları başvurucuya tebliğ edilir (6216, m. 48/4); başvurucu bir avukatla temsil ediliyorsa tebligat avukata yapılır ve başvurucuya yapılmış sayılır (İçtüzük, m. 61/2). Bölüm kararlarının tümü, komisyon kararlarından ise yalnızca kabul edilebilirlik açısından ilkesel önem taşıyanlar Mahkemenin internet sitesinde yayımlanır (İçtüzük, m. 81/4). Bu nedenle kararların büyük kısmı Kararlar Bilgi Bankasında görünmez; başvurucu kararı tebligatla öğrenir. Kararı beklerken başvurunun hangi aşamada olduğu e-Devlet ve UYAP üzerinden izlenebilir (bkz. AYM bireysel başvuru sorgulama). Başvurunun ne kadar sürede sonuçlandığına ilişkin veriler için AYM bireysel başvuru ne kadar sürer yazısına bakılabilir.