Erişim Engeli Kararlarına Karşı AYM ve AİHM: 5651 m. 8/A ve 9

Bütün siteye erişim engeli: YouTube ve Wikipedia

AİHM Cengiz ve Diğerleri/Türkiye kararında, Ankara'daki bir ceza mahkemesinin 5.5.2008'de, Atatürk aleyhine işlenen suçları düzenleyen 5816 sayılı Kanun'a aykırı bulduğu on video nedeniyle YouTube'un tamamına erişimi engellemesini inceledi (§ 7). Başvurucular, siteyi aktif olarak kullanan üç hukuk akademisyeniydi. AİHM, engelleme doğrudan onlara yönelmemiş olsa da bilgi alma ve verme haklarının etkilendiğini kabul etti (§§ 5, 55-57). AİHM, daha önce Ahmet Yıldırım kararında kanunun tek bir sayfanın içeriği nedeniyle bütün bir siteye erişimin engellenmesine izin vermediğini tespit ettiğini hatırlattı (§ 61). Mahkemenin bu kararı verdiği tarihte YouTube'un tamamını engelleme yetkisi veren bir kanun hükmü bulunmuyordu. Uygulamada yurt dışındaki siteler için içerik bazında filtreleme yapılamadığından idare bütün siteye erişimi engelliyordu (§§ 63-64). AİHM müdahalenin kanunilik şartını karşılamadığına ve 10. maddenin ihlal edildiğine karar verdi (§§ 65-66).

Anayasa Mahkemesi de YouTube LLC ve diğerleri kararında (29.5.2014), Telekomünikasyon İletişim Başkanlığının YouTube'a erişimi engelleyen 27.3.2014 tarihli işlemi hakkında ihlal kararı verdi. Wikimedia Foundation ve diğerleri kararında ise Başbakanlık Güvenlik İşleri Genel Müdürlüğünün talebiyle 8/A maddesine dayanılarak önce iki içeriğin çıkarılması, olmazsa bu içeriklere, o da olmazsa Wikipedia'nın tamamına erişimin engellenmesi istenmişti (§ 60). Genel Kurul, kanunun izin verdiği müdahale sebeplerinin somut bağlantı kurulmadan geniş yorumlanmasının kuralı öngörülemez kıldığını ve geniş kitleler üzerinde caydırıcı etki yarattığını belirterek ifade özgürlüğünün ihlal edildiğine karar verdi (§§ 89, 97).

Haberlere erişim engeli: BirGün, Artı Media ve Keskin Kalem

8/A maddesine dayanan engellemeler haber sitelerini de etkiledi. BirGün İletişim kararında Telekomünikasyon İletişim Başkanlığı, Başbakanlık Güvenlik İşleri Genel Müdürlüğünün talebi üzerine bir cenazenin sürüklenmesine ilişkin görüntüleri paylaşan ve habere konu eden 111 URL adresine, ayrıca bir değerlendirme yapmadan erişim engeli getirmiş ve kararı Gölbaşı Sulh Ceza Hâkimliğinin onayına sunmuştu (§§ 19, 84). Artı Media GmbH kararında da Emniyet Genel Müdürlüğünün talebiyle bir haberin de aralarında bulunduğu 46 URL adresine 8/A maddesine dayanılarak erişim engellenmişti (§ 9). Genel Kurul iki kararda da ifade ve basın özgürlüklerinin ihlal edildiğine karar verdi (BirGün, § 88; Artı Media, § 48).

Keskin Kalem kararı 9. maddeye dayanan engellemeleri konu alıyordu. Genel Kurul, haber sitelerinde yayımlanan bir dizi habere erişimin engellenmesinin, daha ağır basan bir toplumsal ihtiyaca karşılık gelmediğine karar verdi (§ 119). Ayrıca ihlalin doğrudan 9. maddeden kaynaklandığını tespit etti. Maddenin, kamusal makamların takdir yetkisini sınırlayacak ve keyfî uygulamaları önleyecek usul güvencelerini içermediğini belirtti (Bulut Duman, § 24). Kararda ifade ve basın özgürlüklerinin yanında etkili başvuru hakkının da ihlal edildiğine hükmedildi. Pilot karar usulünün işleyişi ayrı bir yazıda anlatılıyor.

9. maddenin iptali (11.10.2023)

Anayasa Mahkemesi, Keskin Kalem kararındaki tespitlere atıf yaparak 9. maddeyi Anayasa'nın 13., 26. ve 28. maddelerine aykırı buldu ve iptal etti (E.2020/76, K.2023/172). Karara göre sulh ceza hâkimlikleri bu yolda çelişmeli bir yargılama yürütmüyor, çatışan haklar arasında adil bir denge kurmuyor, somut olaydan bağımsız genel ifadelerle karar veriyordu. Bu kararlara yapılan itirazlar da etkili bir sonuç vermiyordu (Bulut Duman, § 27). Kural kademeli bir müdahale yöntemi de öngörmüyordu: içeriğe erişim, belli bir süreyle sınırlı kalmayıp karar anından itibaren süresiz olarak engelleniyordu (§ 28).

Anayasa Mahkemesi, iptalin Resmî Gazete'de yayımlanmasından dokuz ay sonra yürürlüğe girmesine karar vererek yasama organına süre tanıdı. 1.10.2025 tarihli Bulut Duman ve diğerleri kararında ise aradan yirmi aydan fazla geçmesine rağmen yeni bir yasal düzenleme yapılmadığını belirtti (§ 29). Anayasa Mahkemesi iptal kararından sonra, 9. madde uyarınca verilmiş engelleme kararlarına karşı yapılan çok sayıda başvuruyu Abdullah Kaya ve diğerleri kararında birleştirerek inceledi ve ihlal kararı verdi (Bulut Duman, § 31).

Engelleme talebi reddedilenler: İ.D. ve Bulut Duman

9. maddenin sorunları yalnızca içeriği engellenenleri değil, hakkındaki içeriğin kaldırılmasını isteyenleri de etkiledi. Anayasa Mahkemesi İ.D. ve diğerleri kararında, temel güvenceleri içermeyen bir kanuni dayanağın çatışan iki hakkın ikisi bakımından da sorun yarattığını belirtti. Sulh ceza hâkimliğine başvuru şikâyetin esasının incelenmesini sağlamıyordu; Yargıtay içtihadı da erişim engeli taleplerine özel hukuk yolunu kapatmıştı. Bu nedenle şeref ve itibar hakkı için etkili bir başvuru yolu bulunmadığına karar verdi (Bulut Duman, §§ 25-26). Aynı yöndeki çok sayıda başvuru Atalay Candelen ve diğerleri kararında birleştirilerek incelendi.

Bulut Duman kararı iptalden sonraki durumu açıklıyor. Yargıtayın, internet yayınlarıyla kişilik haklarının ihlaline ilişkin taleplerin yalnızca 9. madde kapsamında ileri sürülebileceği yönündeki içtihadının kanuni dayanağı iptal kararının yürürlüğe girmesiyle ortadan kalktı. Kişilerin genel hukuk yollarına başvurması hukuken mümkün hâle geldi (§ 30). İptal edilen kurala dayanarak yeniden değerlendirme yapılamayacağı için Anayasa Mahkemesi yeniden yargılamada hukuki yarar görmedi (§ 40). Başvurucuların genel mahkemelerde dava açabileceklerini gösterdi ve her birine 34.000 TL manevi tazminat verdi (§§ 41-42).

Kararlar tablosu

Tablo, bu yazıda ele alınan Anayasa Mahkemesi ve AİHM kararlarını tarih sırasıyla gösteriyor.

Başvuruda dikkat edilecekler

Kim başvurabilir? İçeriğin sahibi, yayıncı ve yazar doğrudan etkilenir. Siteyi kullananlar için kişisel ve doğrudan etkilenme ayrıca açıklanmalı. AİHM aktif kullanıcıların başvurusunu kabul etti (Cengiz ve Diğerleri, §§ 55-57). Anayasa Mahkemesi ise yalnızca bütün kullanıcıların haklarının ihlal edildiğini ileri süren başvurucunun şikâyetini incelemedi (Wikimedia, § 50).

Hangi madde? Kararın 8/A'ya mı yoksa 9. maddeye mi dayandığı kontrol edilmeli. Bu yazıda anlatılan iptal kararı 9. maddeye ilişkin. 8/A kararlarında Anayasa Mahkemesi, idarenin engelleme gerekçesini içerikle somut olarak ilişkilendirip ilişkilendirmediğine bakıyor (BirGün, § 84; Wikimedia, § 89).

Giderim. Yayıncılar yönünden ihlal kararlarında dosya yeniden yargılama için sulh ceza hâkimliğine gönderiliyor; Artı Media kararında tazminat talebi reddedildi. 9. maddeye dayanan taleplerin reddedildiği dosyalarda ise Anayasa Mahkemesi artık tazminata hükmediyor ve genel mahkemelerde dava yolunu gösteriyor (Bulut Duman, §§ 40-42). Anayasa Mahkemesinin şeref ve itibara ilişkin diğer kararları şeref ve itibarın korunması, ifade özgürlüğüne ilişkin diğer kararları ifade özgürlüğü sayfasında derleniyor.