Lekelenmeme Hakkı Nedir? Anayasa Mahkemesi ve AİHM Kararları

Hangi kurallara dayanır?

Anayasa Mahkemesi masumiyet karinesinin iki yönü olduğunu belirtiyor. İlki, yargılama sürerken kişinin suçluluğu hakkında erken açıklama yapılmasını yasaklar ve yalnızca ceza mahkemesini değil, idari, hukuk ve disiplin süreçlerindeki bütün makamları bağlar. İkincisi, yargılama mahkûmiyet dışında bir hükümle bittiğinde devreye girer: sonraki yargılamalarda kişinin masumiyetinden şüphe edilmemesini ve kamu makamlarının kişinin suçlu olduğu izlenimini uyandıracak işlemlerden kaçınmasını gerektirir (Galip Şahin, §§ 39-40; Ali Ortapolat, § 34).

Soruşturma kaydı: SYOK, KYOK ve UYAP

CMK m. 158/6, soyut ve genel ihbarlarda soruşturma yapılmasına yer olmadığına dair karar (SYOK) verilmesini, kişiye şüpheli sıfatı verilmemesini ve kayıtların yalnızca savcı ve hâkimin görebileceği ayrı bir sistemde tutulmasını öngörüyor. Soruşturma yapılıp kamu davası açmaya yetecek şüphe bulunamazsa ise kovuşturmaya yer olmadığına dair karar (KYOK) verilir ve kişi şüpheli olarak kayda geçer; bu kararın sonuçları ve itiraz yolu takipsizlik kararı yazısında.

• KYOK tek başına ihlal değil. Ali Ortapolat kararında (14.9.2021) başvurucu, hakkındaki soyut ihbar için SYOK verilmesi gerekirken KYOK verildiğini ve bunun masumiyetine gölge düşürdüğünü ileri sürmüştü. Anayasa Mahkemesi, kararda geçen ifadelerin suçluluğa işaret etmediğini, yalnızca kamu davası açmaya yetecek şüphe bulunmadığını gösterdiğini belirtti. Masumiyet karinesinin kişiye hakkında soruşturma yapılmamasını isteme güvencesi vermediğini de ekledi ve ihlal bulmadı (§§ 36, 38). İki üye, SYOK kayıtlarının ayrı tutulmasının şöhretin lekelenmemesi için getirildiği görüşüyle karşı oy kullandı.
• Gerçeğe aykırı kayıt düzeltilmeli. K.B.A. kararında (3.10.2024) başvurucu isim karışıklığıyla soruşturmaya dâhil edilmişti. Sulh ceza hâkimliği, CMK m. 158/6'nın lekelenmeme hakkını korumak için getirildiğini belirterek KYOK'u kaldırdı ve başsavcılık SYOK verdi (§§ 7-8). Ancak UYAP'ta başvurucu "şikâyet edilen" olarak kalmaya devam etti; düzeltme talebi sulh ceza hâkimliğince esasa girilmeden iade edildi, idari yargı da davayı reddetti. Anayasa Mahkemesi kişisel verilerin korunması hakkı ile etkili başvuru hakkının ihlal edildiğine ve yeniden yargılamaya karar verdi (§§ 46-50).

Yıllarca süren soruşturma

Soruşturmanın uzun sürmesi kural olarak özel hayata saygı hakkını ilgilendirmez. Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu E.E.S. kararında (4.7.2024) bunun istisnasını gösterdi. Avukat olan başvurucu hakkında 2012'de terör örgütü üyeliğinden başlatılan soruşturma 2021'e kadar sonuçlanmamıştı. Başvurucu bu nedenle güvenlik soruşturmalarının olumsuz sonuçlandığını, yeşil pasaport alamadığını, arabuluculuk siciline kaydedilmediğini ve takip ettiği dosyalara hakkındaki soruşturmaya ilişkin yazı gönderildiğini başsavcılığa defalarca bildirmişti (§§ 41, 51).

Genel Kurul, terörle ilgili bir soruşturmada uzun süre şüpheli olarak kalmanın örgütle irtibatlı olunduğu izlenimi yarattığını ve avukatın meslek hayatını ağır biçimde etkilediğini belirtti. Soruşturma ne kadar uzun sürerse şeref ve itibarın zedelenme riskinin o kadar arttığını vurguladı. Özel hayata saygı hakkının ihlal edildiğine ve 20.000 TL manevi tazminata karar verdi (§§ 42, 47, 55). Karara dört üye katılmadı.

Basın açıklamaları ve haberler

AİHM'e göre masumiyet karinesi, makamların kamuoyunu süren soruşturmalar hakkında bilgilendirmesini engellemez; ancak bunun masumiyet karinesinin gerektirdiği ölçülülük ve çekingenlikle yapılmasını ister (Y.B. ve Diğerleri/Türkiye, § 47).

• Polis basın toplantısı. Y.B. ve Diğerleri kararında (28.10.2004) emniyet, gözaltındaki kişileri kolayca tanınacakları şekilde basına göstermiş; basın bülteninde onları çekincesiz biçimde yasa dışı örgüt üyesi olarak nitelemiş ve suçları işlediklerinin "tespit edildiğini" yazmıştı. AİHM bunun kamuoyunu suçluluğa inanmaya yönelttiğine ve hâkimlerin değerlendirmesini önceden etkilediğine karar verdi (§§ 48-51).
• Basına çektirilen keşif. Karadağ/Türkiye kararında (29.6.2010) basın, polisin düzenlediği olay yeri keşfini filme almış ve sanığa suç hakkında soru sormuştu; olaydaki polislerden biri de bir televizyon programına katılmıştı. AİHM, polisin masumiyet karinesini korumak için hiçbir önlem almadığını tespit etti (§§ 62-64).
• "Uluslararası uyuşturucu kaçakçısı." Ürfi Çetinkaya/Türkiye kararında (23.7.2013) jandarmanın basın bülteni, hiç mahkûm olmamış başvurucuyu bu sıfatla anmış; gazeteler ifadeyi aynen kullanmış, mahkemeler başvurucunun cevap ve düzeltme taleplerini reddetmişti. AİHM 6. maddenin 2. fıkrasının ihlal edildiğine karar verdi (§§ 147-151).
• Uydurma haber. Anayasa Mahkemesi Mehmet Selim Acet kararında (8.2.2024) yöresindeki geleneksel bir yılbaşı kutlamasında âdet gereği kadın kıyafeti giyen 17 yaşındaki başvurucunun, polisin çektiği fotoğrafla "etekli teröristler" başlıklı haberlere konu edildiğini tespit etti. Başvurucu hakkında hiçbir soruşturma yoktu. Mahkeme, olgusal temeli olmayan ve suç isnadı içeren bu tür haberlerin kişilerin ve ailelerinin lekelenmeme haklarını zedelediğini belirtti; derece mahkemelerinin verdiği 5.000 TL tazminatı yetersiz buldu, 150.000 TL manevi tazminata ve yeniden yargılamaya karar verdi (§§ 34-37).

İnternet haberleri

Beraatle sonuçlanan bir yargılamaya ilişkin haberler arama motorlarında kişinin adıyla görünmeye devam edebilir. Bulut Duman ve Diğerleri kararında (1.10.2025) başvuruculardan biri tam olarak bundan yakınıyordu; bir diğeri, yakınlarının karıştığı olaylarla ilgisi olmadığı hâlde adının haberlerde geçtiğini ve lekelenmeme hakkının ihlal edildiğini ileri sürüyordu. Anayasa Mahkemesi, taleplerin reddedildiği dönemde yürürlükte olan 5651 sayılı Kanun'un 9. maddesinin etkili bir başvuru yolu sunmadığını tespit etti ve şeref ve itibar hakkıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiğine karar verdi (§§ 31-33).

Mahkemeye göre bu maddeye ilişkin iptal kararı yürürlüğe girdikten sonra kişiler genel hukuk yollarına başvurabilir. Kişilik haklarına belirgin bir saldırı varsa ve ihlalin hızla giderilmesi zorunluysa mahkeme yargılamanın her aşamasında tedbir olarak içeriğin çıkarılmasına veya erişimin engellenmesine karar verebilir (§ 30). Ayrıntılar erişim engeli ve AYM-AİHM yazısında.

Beraat veya takipsizlikten sonra

AİHM'in Türkiye kararlarının önemli bir kısmı, ceza dosyası mahkûmiyet olmadan kapandıktan sonra başka bir mahkemenin veya idarenin kullandığı dile ilişkin:

• İş mahkemesi. Erkol/Türkiye kararında (19.4.2011) güveni kötüye kullanma suçlamasıyla yargılanan güvenlik aracı şoförünün ceza davası 4616 sayılı Kanun uyarınca ertelenmişti. İş mahkemesi ise başvurucunun suçu işlediğini ve parayı "zimmetine geçirdiğini" yazmıştı; başvurucu zimmet suçlamasıyla hiç yargılanmamıştı bile. AİHM, mahkemenin hukuk yargılamasının sınırlarını aştığına ve 6. maddenin 2. fıkrasının ihlal edildiğine karar verdi (§§ 41-42).
• Disiplin ve idari yargı. Kemal Coşkun/Türkiye (28.3.2017) kararında disiplin makamlarının ve mahkemelerin gerekçesi ile kullandıkları dil, Urat/Türkiye (27.11.2018) kararında ise düşmeyle kapanan ceza dosyasındaki unsurların başvurucunun örgüt üyeliğini gösterdiğini söyleyen idare mahkemesi ihlal sonucuna yol açtı (Urat, §§ 58-59).
• Göreve iade hakkı değil, dil. U.Y./Türkiye kararında (10.10.2023) idare mahkemesi, hakkında KYOK verilmiş kamu görevlisinin cinsel tacizde bulunduğunun "açık" olduğunu yazmıştı. AİHM 6. maddenin 2. fıkrasının ihlal edildiğine karar verdi ve 7.800 avro manevi tazminata hükmetti. Kararda bu fıkranın ceza davasında aklanan kişiye göreve iade hakkı vermediği, incelemenin kararların gerekçesi ve kullanılan dille sınırlı olduğu vurgulandı (§§ 44-46).
• Mahkeme başkanının raporu. Nadir Yıldırım ve Diğerleri/Türkiye kararında (28.11.2023) yargılamayı yapan mahkemenin başkanı, sanık milletvekillerinin dokunulmazlığının kaldırılması için hazırladığı raporlarda onların "suçları işlediğinin anlaşıldığını" yazmıştı. AİHM hâkimlerin ifadelerinin daha sıkı denetlendiğini hatırlattı. Anayasa Mahkemesinin bu durumu gidermediğini de tespit ederek ihlal kararı verdi ve başvuruculardan her birine 7.800 avro tazminata hükmetti (§§ 72-76).

Anayasa Mahkemesinin beraat sonrası disiplin cezaları ve HAGB kararlarının idari işlemlerde kullanılmasıyla ilgili kararları masumiyet karinesi sayfasında; gözaltı veya tutuklamadan sonra beraat edenlerin tazminatı haksız tutuklama tazminatı yazısında.

Başvurulabilecek yollar

• Soyut ihbarda: CMK m. 158/6 uyarınca SYOK verilmesini istemek; gerçeğe aykırı kayıt varsa düzeltme talebini kanun yolu aşamasında açıkça yapmak (K.B.A., §§ 46-49).
• Kamu görevlisinin açıklamasında: Anayasa'nın 129. maddesinin beşinci fıkrası uyarınca görev sırasında verilen zarar için tazminat davası idare aleyhine açılır.
• Basın haberinde: cevap ve düzeltme hakkı, kişilik haklarının ihlali nedeniyle manevi tazminat davası; soruşturma içeriğinin veya görüntülerin yayımlanmasında TCK m. 285 kapsamında şikâyet.
• İnternet içeriğinde: içeriğin çıkarılması veya erişimin engellenmesi talebi.
• Bireysel başvuru: yollar tüketildikten sonra otuz gün içinde Anayasa Mahkemesine; Anayasa Mahkemesinin kararından sonra dört ay içinde AİHM'e (AİHM başvuru süresi).