Sosyal Medya Paylaşımı Nedeniyle Memura Disiplin Cezası: AYM ve AİHM

Cezanın dayandığı hükümler

657 sayılı Kanun'un 7. maddesi devlet memurlarının herhangi bir siyasi parti, kişi veya zümrenin yararını veya zararını hedef tutan davranışta bulunamayacağını ve siyasi ve ideolojik amaçlı beyanda bulunamayacağını düzenliyor. Sosyal medya paylaşımları nedeniyle verilen cezalar çoğunlukla iki bende dayanıyor: herhangi bir siyasi parti yararına veya zararına fiilen faaliyette bulunmak (m. 125/D-o, kademe ilerlemesinin durdurulması) ve hizmet dışında memurun itibar ve güven duygusunu sarsacak davranışta bulunmak (m. 125/B-d, kınama). Kanun'un 125. maddesi, sayılan fiillere nitelik ve ağırlık bakımından benzeyen eylemlere aynı türden ceza verilmesine de imkân tanıyor; Sinan Akbulut dosyasında idare bu hükme dayanmıştı (§ 8).

Anayasa Mahkemesinin ölçütleri

Sinan Akbulut kararında Alanya'da bilişim teknolojileri öğretmeni olan başvurucu hakkında, 15 Temmuz sonrasında Facebook'ta hükümet aleyhine paylaşım yapan kamu görevlilerine ilişkin bir ihbar listesi üzerine soruşturma açılmıştı (§§ 5-6). Paylaşımlar başvurucunun kendi yazdığı içerikler değil, başka kullanıcıların iletilerinin paylaşılmasıydı (§ 7). Başvurucu, hesabının yalnızca az sayıdaki arkadaşı tarafından görülebildiğini savundu (§ 9). İdare mahkemesi cezayı iptal etti; bölge idare mahkemesi bu kararı kaldırıp davayı kesin olarak reddetti (§§ 11-12).

Anayasa Mahkemesi, kamu görevlilerinin ifade özgürlüğünün sıradan bireylere göre daha fazla sınırlanabileceğini kabul etti (§ 32). Ancak düşünce açıklamaları nedeniyle verilen disiplin cezalarında idarenin ve mahkemelerin en azından şu değerlendirmeleri yapmasını istedi (§ 34):

• Memurlar da siyasi görüş sahibi olma, ülke sorunlarıyla ilgilenme ve tercih yapma hakkına sahip bireylerdir.
• Her düşünce açıklaması değil, yalnızca başkalarını siyasi partiler lehine veya aleyhine ikna etme çabası olarak kabul edilebilecek açıklamalar propagandadır. Açıklamanın siyasi partilerle veya siyasal meselelerle ilgili olması, başkasının düşüncesinin yorumsuz paylaşılması için tek başına yeterli değildir.
• Kamu görevlisinin konumunun ve görevinin, açıklamayı ikna çabası olarak nitelendirmeye elverişli olduğu ve kişinin unvanı dâhil kamu görevinin sağladığı bir imkânı kullanıp kullanmadığı gösterilmelidir.
• Açıklamanın kişiyi siyasi kutuplaşmanın parçası hâline getirdiği ve kamu hizmetinin sürekliliğini, etkinliğini veya gereği gibi yürütülmesini nasıl etkilediği ortaya konmalıdır.
• Ceza, açıklamanın kamu görevini etkileme derecesiyle orantılı olmalı ve değerlendirme açık, somut ve kişiye özgü yapılmalıdır.

İdare ve bölge idare mahkemesi bu değerlendirmelerin hiçbirini yapmamıştı (§ 35). Mahkeme ifade özgürlüğünün ihlal edildiğine, yeniden yargılama yapılmasına ve 5.000 TL manevi tazminata karar verdi (2.11.2022, §§ 38-40). Aynı ihbar listesiyle soruşturulan İngilizce öğretmeni hakkındaki Jülide Hansu kararında (3.11.2022) ve tecavüzcüsüyle evlendirmeye ilişkin yasa tasarısını ve ekonomik durumu eleştiren paylaşımlar nedeniyle cezalandırılan özel eğitim öğretmeni hakkındaki Serdar Topal kararında (16.11.2022) da aynı sonuca vardı. Anayasa Mahkemesinin ifade özgürlüğüne ilişkin diğer kararları ifade özgürlüğü sayfasında.

Genel Kurulun ihlal bulmadığı iki dosya

Seçim çağrısı. Ramazan Kavak [GK] kararında öğretmen olan başvurucu, Haziran 2015 genel seçimleri öncesinde Facebook'ta açık kimliğiyle bir partiye oy verilmesini istemişti (§ 9). Genel Kurul bu paylaşımın siyasi partiler lehine başkalarını ikna etme çabası olduğunu ve propaganda düzeyine ulaştığını, paylaşımın aleniyet kazandığını ve başvurucunun buna karşı özen gösterdiğini ortaya koyamadığını belirtti (5.9.2024, §§ 47, 51). Başvurucunun ayrıca terör örgütü YPG lehine çok sayıda paylaşımı vardı (§ 55). Mahkeme ihlal bulmadı; bir üye karşıoy kullandı (§ 58).

Tek yanlı bildiri. Gülhan Şimşek [GK] kararında Ankara'da felsefe öğretmeni olan başvurucu, "Barış İçin Akademisyenler Bildirisi"ni sosyal medya hesabından paylaştığı için hizmet dışında itibar ve güven duygusunu sarsacak davranış gerekçesiyle kınama cezası almıştı (§§ 6-9). Genel Kurul, eğitim hizmetinden sorumlu başvurucunun ülkenin bir bölgesinde süren vahim şiddet olaylarını tek bir perspektiften, katı ve kesin biçimde suçlayıcı şekilde ele alan bir bildiriyi herkese açık hesabından paylaştığını, paylaşımın kendiliğinden bir tepki olmadığını belirtti (28.3.2024, § 33). İhlal bulmadı; karar oybirliğiyle verildi.

İki karar birlikte okunduğunda Anayasa Mahkemesinin baktığı unsurlar şunlar: paylaşımın içeriği (eleştiri mi, doğrudan oy çağrısı mı), hesabın kimlere açık olduğu, paylaşımın kendi yazısı mı yoksa yorumsuz bir aktarım mı olduğu ve kişinin görevi. Öğretmenlerin bir otorite figürü olduğu da değerlendirmede dikkate alınıyor (Sinan Akbulut, § 34).

AİHM: beğeni ve televizyon programı

Melike/Türkiye kararındaki başvurucu, 1996'dan beri kamu kurumlarında çalışan ve Adana'da millî eğitim müdürlüğüne bağlı sürekli işçi statüsünde bir temizlik görevlisiydi (§ 4). Başkalarının Facebook'ta yayımladığı bazı içerikleri beğendiği için toplu iş sözleşmesine göre kurulan disiplin kurulu iş akdini feshetti (§§ 5-7). İş mahkemesi, istinaf ve Yargıtay feshi onadı (§§ 9-12). Anayasa Mahkemesi başvuruyu, iddialarını destekleyen açıklama ve belge sunmadığı gerekçesiyle açıkça dayanaktan yoksun buldu (5.4.2019, § 14).

AİHM içeriklerin genel yarara ilişkin tartışmalarla ilgili olduğunu belirtti (§ 47). Bir içeriği beğenmek onu paylaşmakla aynı ağırlıkta değildi; yalnızca içeriğe yakınlık ifade ediyordu ve yayma iradesi taşımıyordu. İçeriklerin çok geniş bir kitleye ulaştığı da ileri sürülmemişti (§ 51). Makamlar, beğenilerin öğrenciler, veliler veya çalışanlarca fark edilip edilmediğini ve iş yerinde huzuru bozan bir olaya yol açıp açmadığını açıklamamıştı (§§ 52-53). Toplu iş sözleşmesindeki en ağır yaptırım olan tazminatsız fesih başvurucunun kıdemi ve yaşı dikkate alındığında son derece ağırdı (§ 54). AİHM 10. maddenin ihlal edildiğine karar verdi ve 2.000 avro manevi tazminat verdi (15.6.2021, §§ 56, 60).

Kula/Türkiye kararında Mersin Üniversitesinde çeviri bilimi profesörü olan başvurucu, dekanlığın uygun bulmadığı halde Avrupa Birliği ile Türkiye'nin kültürel yapısını tartışan canlı bir televizyon programına katılmış ve kınama cezası almıştı (§§ 5-10). AİHM cezanın ne kadar hafif olursa olsun ifade özgürlüğü üzerinde caydırıcı etki doğurabileceğini belirterek ihlal buldu ve 1.500 avro manevi tazminat verdi (19.6.2018, §§ 39, 63).

Kararlar tablosu

Savunmada dikkat edilecekler

Paylaşımın niteliğini açıklayın. Kendi yazdığınız bir metin mi, yorumsuz aktarılmış bir haber mi, yalnızca bir beğeni mi olduğu savunmada açıkça belirtilmeli. Anayasa Mahkemesi yorumsuz paylaşımı tek başına propaganda saymıyor (Sinan Akbulut, § 34); AİHM beğeniyi paylaşımla aynı ağırlıkta görmüyor (Melike, § 51).

Hesabın erişimini belgeleyin. Hesabın kimlere açık olduğu, takipçi sayısı ve paylaşımın ne kadar kişiye ulaştığı dosyaya konmalı. Genel Kurul, herkese açık hesaptan yapılan paylaşımları ve aleniyet konusunda özen gösterilip gösterilmediğini dikkate aldı (Gülhan Şimşek, § 33; Ramazan Kavak, § 51).

Kamu hizmetine etkiyi sorgulayın. İdarenin paylaşımın görevi, öğrencileri veya iş yerini nasıl etkilediğini somut olarak göstermesi gerekiyor. Paylaşım ile soruşturma arasında aylar geçtiyse ve bu sürede bir şikâyet ya da olay yaşanmadıysa bunu belirtin (Melike, § 52).

Anayasa Mahkemesinde iddiaları belgeleyin. Melike dosyasında başvuru, iddialar belgelenmediği gerekçesiyle Anayasa Mahkemesinde reddedilmişti (§ 14). Başvuru formuna paylaşımların ekran görüntüleri, disiplin kararı ve mahkeme kararları eklenmeli; ihlalin nasıl gerçekleştiği açıkça anlatılmalı.

Süreleri kaçırmayın. Disiplin cezasına itiraz süresi tebliğden itibaren yedi gün (657 s. K. m. 135); Anayasa Mahkemesine başvuru süresi nihai karardan itibaren 30 gün; Anayasa Mahkemesi kararından sonra AİHM'e başvuru süresi dört ay. Sendika eylemi ve basın açıklaması nedeniyle verilen cezalar iş bırakma ve basın açıklaması nedeniyle disiplin cezası yazısında anlatılıyor.