İş Bırakma ve Basın Açıklaması Nedeniyle Memura Disiplin Cezası: AYM ve AİHM

657 sayılı Kanun'daki cezalar

Devlet Memurları Kanunu, memurların kamu hizmetlerini aksatacak şekilde birlikte görevlerine gelmemesini veya hizmeti yavaşlatacak eylemlerde bulunmasını yasaklıyor (m. 26). Bu tür eylemlerde verilen cezalar 125. maddenin farklı bentlerine dayanıyor:

• Uyarma: verilen emir ve görevlerin tam ve zamanında yapılmasında kayıtsızlık göstermek (m. 125/A-a).
• Aylıktan kesme: özürsüz olarak bir veya iki gün göreve gelmemek (m. 125/C-b).
• Kademe ilerlemesinin durdurulması: özürsüz ve kesintisiz 3-9 gün göreve gelmemek (m. 125/D-b) ya da herhangi bir siyasi parti yararına veya zararına fiilen faaliyette bulunmak (m. 125/D-o).
• Devlet memurluğundan çıkarma: ideolojik veya siyasi amaçlarla kurumların huzur ve çalışma düzenini bozmak, boykot, işgal, işi yavaşlatma ve grev gibi eylemlere katılmak ya da bu amaçlarla toplu olarak göreve gelmemek (m. 125/E-a).

Uyarma, kınama ve aylıktan kesme cezalarına disiplin kuruluna, kademe ilerlemesinin durdurulması cezasına yüksek disiplin kuruluna tebliğden itibaren yedi gün içinde itiraz edilebilir; cezalara karşı idari yargı yolu da açık (m. 135). Bu yol, 2010 Anayasa değişikliğinden ve 135. maddenin 2011'de değiştirilmesinden önce uyarma ve kınama cezaları için kapalıydı; AİHM'in aşağıdaki kararlarındaki 13. madde ihlalleri bu nedenle verildi.

AİHM: hafif ceza da caydırır

Karaçay/Türkiye kararındaki başvurucu Yapı Yol Sen üyesiydi. KESK'in memur maaşlarını savunmak için düzenlediği 5 Eylül 2002 eylem gününe katıldığı gerekçesiyle uyarma cezası aldı (§§ 6-11). AİHM, önceden duyurulan ve yasaklanmayan bu eyleme katılan başvurucunun barışçıl toplantı özgürlüğünü kullandığını belirtti (§ 36). Ceza ne kadar küçük olursa olsun sendika üyelerini grev günlerine veya üyelerinin çıkarını savunan eylemlere meşru biçimde katılmaktan caydırabilecek nitelikteydi; demokratik toplumda gerekli değildi (§§ 37-39). Anayasa ve 657 sayılı Kanun uyarma ve kınama cezalarını yargı denetimi dışında bıraktığı için 13. madde de ihlal edilmişti (§ 44).

Enerji Yapı-Yol Sen/Türkiye kararında AİHM, grev hakkının mutlak olmadığını, devlet adına kamu gücü kullanan memurlar için yasaklanabileceğini; ancak yasağın memurların tamamına genel olarak uygulanamayacağını belirtti (21.4.2009, § 32). Kaya ve Seyhan/Türkiye kararında Eğitim-Sen üyesi iki öğretmen, KESK'in kamu yönetimi kanun tasarısını protesto için düzenlediği 11 Aralık 2003 eylem gününde işe gitmedikleri için uyarma cezası almıştı (§§ 5-8). AİHM aynı gerekçeyle 11. ve 13. maddelerin ihlal edildiğine karar verdi (15.9.2009, §§ 29-31, 41).

Bu çizgi sonraki komite kararlarında sürdü. Kaya ve Gül (2017) kararında vergi dairesi çalışanları basın açıklamasına, Özdemir Gürcan (2017) kararında bir öğretmen "kadına şiddete hayır" gösterisine katıldığı, Durmuş (2017) kararında bir öğretmen sendikanın duyurusunu okulda astığı için ceza almıştı. Bektaşoğlu (2018) kararında ceza aylıktan kesmeydi. Hepsinde AİHM Karaçay kararına dayanarak 11. madde ihlali buldu. Sadrettin Güler/Türkiye (2018) kararında başvurucuya 1 Mayıs 2008'de izinsiz göreve gelmediği için uyarma verilmişti. Hükümet cezanın sendikal faaliyet nedeniyle değil devamsızlık nedeniyle verildiğini savundu; AİHM idarenin devamsızlığın KESK'in önceden duyurduğu 1 Mayıs gösterisinden kaynaklandığını bildiğini belirterek ihlal buldu (§§ 20-24).

Anayasa Mahkemesi: iş bırakmanın amacı

Mesleki çıkar. Tayfun Cengiz kararında bir öğretmen, sendikasının Meclisteki İlköğretim ve Eğitim Kanunu tasarısının geri çekilmesi için yaptığı ülke çapındaki göreve gelmeme çağrısına uyarak iki gün işe gitmemişti. Anayasa Mahkemesi idarenin ve idari yargının yerleşik uygulamasında sendikal faaliyet için işe gelmemenin mazeret izni sayıldığını vurguladı ve sendika hakkının ihlal edildiğine karar verdi (18.9.2014; özetleyen Osman Bayat ve Diğerleri [GK], §§ 39-40). Mahkeme 2015'te benzer dosyalarda aynı sonuca vardı (Ahmet Parmaksız [GK], § 50).

Siyasi amaç. Ahmet Parmaksız [GK] kararında öğretmen olan başvurucu, Eğitim-Sen ve KESK'in Ekim 2014'teki Kobani olaylarını protesto için aldığı karara uyarak iki gün işe gitmemiş ve aylıktan kesme cezası almıştı. Genel Kurul eylem kararında siyasi tonun ağır bastığını, eylemin üyelerin ekonomik ve mesleki çıkarlarıyla değil bir baskı grubunun parçası olmakla ilgili olduğunu belirtti (22.5.2019, §§ 58-59). Şikâyeti sendika hakkı yerine örgütlenme özgürlüğü kapsamında inceledi (§ 63). Kamu hizmetinin sürekliliği bakımından devletin takdir payının daha geniş olduğunu kabul etti ve alt sınırdan verilen cezayı orantılı buldu (§§ 85-92). Karar oybirliğiyle verildi. Filiz Koçak Demir ve Diğerleri kararında da Gezi olayları nedeniyle KESK'in 17 Haziran 2013'teki iş bırakma kararına uyan belediye memurlarına verilen uyarma ve kınama cezaları ihlal sayılmadı (17.7.2019, §§ 61-62).

Uzun süreli eylem. Osman Bayat ve Diğerleri [GK] kararında öğretmenler nöbet ücreti talebiyle 2015'te 7 ila 11 gün nöbet tutmamıştı. Genel Kurul talebin sendikaların çekirdek faaliyet alanında olduğunu kabul etti (5.9.2024, § 39). Ancak nöbetin öğrencilerin eğitim hakkı ve güvenliği için önemine, eylemin tekrarlanmasına, idarenin uzun süre müsamaha göstermesine ve verilen cezanın en hafif ceza olan uyarma olmasına bakarak ihlal bulmadı (§§ 47-51). Üç üye karşıoy kullandı.

Anayasa Mahkemesinin sendika hakkındaki diğer kararları sendika hakkı ihlal kararları sayfasında.

Anayasa Mahkemesi: basın açıklaması ve protesto

Veysel Kaplan kararında Eğitim-Sen şube başkanı olan öğretmen, sendika kararıyla Millî Eğitim Bakanının telekonferans konuşmasının protesto edildiği toplantıda yaşananlar nedeniyle uyarma cezası almıştı (§§ 9-14). Anayasa Mahkemesi örgütlenme özgürlüğünün ihlal edildiğine karar verdi ve 3.000 TL manevi tazminata hükmetti (26.9.2019).

Kasım Sığınç ve Diğerleri kararında Muş'taki kamu görevlileri, sendikalarının kararı üzerine bir siyasi partinin düzenlediği tutuklamaları protesto eden basın açıklamasına gözlemci olarak katılmıştı. Haklarında 125/D-o bendi uyarınca kademe ilerlemesinin durdurulması cezası verildi (§§ 3-5). Anayasa Mahkemesi, siyasi mesaj verilen bir toplantıya sırf katılan kamu görevlisinin bir siyasi parti yararına faaliyette bulunduğunun kabul edilemeyeceğini, aksi hâlde bu toplantılara katılanların otomatik olarak cezalandırılacağını belirtti (§ 21). İdare ve mahkemeler başvurucuların rolünün dinleyicilikten öteye geçtiğini göstermemişti; Mahkeme toplantı hakkının ihlal edildiğine ve yeniden yargılama yapılmasına karar verdi (9.1.2024, § 23).

Remzi Allıkan kararı iki ölçüt arasındaki farkı gösteriyor. Nusaybin'de öğretmen olan başvurucu, sendika kararı üzerine 2015'teki sokağa çıkma yasaklarını ve Ankara Garı saldırısını protesto için göreve gitmeyip basın açıklamalarına katılmıştı (§§ 2-5). Anayasa Mahkemesi aynı sendika kararları nedeniyle göreve gitmeyenlere verilen aylıktan kesme cezalarında daha önce ihlal bulmamıştı (Dilek Kaya ve Tayyip Akbudak kararları, aktaran § 16). Bu dosyada ise ceza "siyasi parti yararına faaliyet" bendine dayanan kademe ilerlemesinin durdurulmasıydı. İdare ve mahkeme başvurucunun hangi fiilinin bir siyasi partinin zararına faaliyet sayıldığını açıklamadığı için Mahkeme ihlal buldu ve 34.000 TL manevi tazminata hükmetti (22.1.2025, §§ 22-24). Basın açıklamaları nedeniyle verilen idari para cezalarını basın açıklaması ve idari para cezası yazısında anlattık.

Kararlar tablosu

Başvuruda dikkat edilecekler

Cezanın dayandığı bende bakın. Göreve gelmeme gerekçesiyle verilen uyarma veya aylıktan kesme ile "siyasi parti yararına faaliyet" gerekçesiyle verilen kademe ilerlemesinin durdurulması Anayasa Mahkemesinde farklı ölçütlerle inceleniyor (Remzi Allıkan, § 16). İtiraz ve dava dilekçesi bu bende göre kurulmalı.

Eylemin amacını belgeleyin. Sendika kararının metni, talebin özlük hakları, ücret, çalışma koşulları ya da mesleği doğrudan ilgilendiren bir düzenlemeyle bağlantısı dosyaya konmalı. Anayasa Mahkemesi eylemin üyelerin mesleki çıkarlarını koruma amacı taşıyıp taşımadığına ve sendikaların çekirdek faaliyet alanında kalıp kalmadığına bakıyor (Ahmet Parmaksız, § 55; Osman Bayat ve Diğerleri, § 39).

Toplantıdaki rolünüzü açıklayın. Basın açıklamasına sendika kararıyla gözlemci olarak katıldıysanız, konuşma yapmadıysanız ve kamu görevi unvanınızı kullanmadıysanız bunu savunmada söyleyin. Mahkeme idarenin rolün dinleyiciliği aşıp aşmadığını göstermesini bekliyor (Kasım Sığınç ve Diğerleri, § 23).

Süreleri kaçırmayın. Disiplin cezasına itiraz süresi tebliğden itibaren yedi gün (657 s. K. m. 135). İdari yargıda verilen nihai karardan sonra Anayasa Mahkemesine başvuru süresi 30 gün; Anayasa Mahkemesi kararından sonra AİHM'e başvuru süresi dört ay. Anayasa Mahkemesi ihlal bulduğunda yeniden yargılama yapılmak üzere dosyayı idare mahkemesine gönderiyor (Kasım Sığınç ve Diğerleri; Remzi Allıkan).