Yaş Büyütüp Emekli Olma: SGK Kuralı ve Anayasa Mahkemesi Kararları

SGK hangi doğum tarihini esas alır?

5510 sayılı Kanun'un 57. maddesinin ikinci fıkrasına göre malullük, yaşlılık ve ölüm sigortalarına ilişkin yaş hükümlerinin uygulanmasında, sigortalının bu Kanun'a veya önceki kanunlara (506, 1479, 2925, 2926 ve 5434 sayılı kanunlar ile 506 sayılı Kanun'un geçici 20. maddesindeki sandıklar) ilk defa tabi olduğu tarihte nüfus kütüğünde kayıtlı bulunan doğum tarihi esas alınır. Üçüncü fıkra, ilk defa çalışmaya başlanan tarihten sonraki yaş düzeltmelerinin iş kazası, meslek hastalığı, malullük, yaşlılık ve ölüm sigortalarından gelir ve aylık tahsislerinde dikkate alınmayacağını söyler. 2008'den önce aynı kural 506 sayılı Kanun'un 120. maddesinde yer alıyordu.

Kural yalnız SSK'lı çalışanlar için değil, ilk girişi Bağ-Kur veya Emekli Sandığı kapsamında olanlar için de geçerlidir. Nüfus kaydında doğum ayı ve günü yazılı değilse kişi 1 Temmuz'da, yalnız günü yazılı değilse o ayın birinde doğmuş sayılır (m. 57/4).

Kanun ayrıca 18 yaşından önce malullük, yaşlılık ve ölüm sigortalarına tabi olanların sigortalılık süresini 18 yaşını doldurdukları tarihte başlamış sayar; bu tarihten önceki primler gün sayısına eklenir (m. 38/2). Bu hesapta da ilk girişteki kayıtlı doğum tarihi kullanılır.

Anayasa Mahkemesi kuralı neden iptal etmedi?

Anayasa Mahkemesi aynı kuralı iki kez inceledi. 506 sayılı Kanun'un 120. maddesinin üçüncü fıkrasına yönelik itirazı 18.1.2005 tarihli kararla reddetti (E.2005/4, K.2005/7). Mahkemeye göre devletin emeklilik düzenini aktüeryal dengeleri gözeterek bilimsel verilere göre belirlemesi doğaldır (Şaban Gülay, § 19).

5510 sayılı Kanun'un 57. maddesinin üçüncü fıkrası ise Trabzon 2. İş Mahkemesinin itirazıyla incelendi. Mahkeme incelemeyi bakılan davada uygulanacak "yaşlılık" ibaresiyle sınırladı (§§ 3-5) ve 11.4.2019 tarihli E.2019/5, K.2019/24 sayılı kararda itirazı reddetti:

• Amaç: ilk girişteki kayıtlı doğum tarihini esas alan kural, sosyal güvenlik sisteminin öngörülebilir, dengeli ve düzenli şekilde sürdürülmesine yöneliktir (§§ 12-13).
• Eşitlik: işe başlamadan önce yaşını düzelten sigortalı ile işe başladıktan sonra düzelten sigortalı aynı hukukî durumda değildir; ayrım objektif bir ölçüte dayanır (§ 16).
• Mahkeme kararlarının bağlayıcılığı: kural yargı kararını geçersiz kılmaz. Yaş düzeltme kararı hukuken geçerliliğini korur, nüfus kaydı düzeltilir; yalnız emeklilik yönünden sonuç bağlanmaz. İşe başlamadan önce yapılan yaş değişiklikleri ise emeklilik dâhil bütün yönlerden sonuç doğurur (§ 19).

Karar oyçokluğuyla verildi. Karşıoy yazan iki üye, 18 yaşını doldurmadan veya doldurduktan kısa süre sonra çalışmaya başlayan birinden, kırk yılı aşkın süre sonra karşısına çıkacak yaşlılık aylığını öngörüp önceden dava açmasını beklemenin hakkaniyete aykırı olduğunu belirtti (karşıoy, § 9). Karşıoyda Askerlik Kanunu'yla da karşılaştırma yapıldı: o kanunda da askerlik çağına girdikten sonraki yaş düzeltmeleri dikkate alınmaz, ancak resmî hastane doğum kayıtlarına dayanan düzeltmeler için istisna öngörülmüştür (§ 8). 5510 sayılı Kanun'da böyle bir istisna yoktur.

Şaban Gülay kararı

Şaban Gülay [GK] başvurusunda başvurucu 1.12.1985'te sigortalı olarak çalışmaya başlamış, doğum tarihi 21.4.1987 tarihli asliye hukuk mahkemesi kararıyla 1.1.1972'den 1.1.1969'a düzeltilmişti. 2018'deki emeklilik talebi, 49 yaş şartını doldurmadığı gerekçesiyle reddedildi. İş mahkemesi, yaş düzeltmesinin sigortalılık başlangıcından sonra yapıldığını belirterek davayı reddetti; Bölge Adliye Mahkemesi istinaf, Yargıtay temyiz başvurusunu reddetti (§§ 8-14).

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu şikâyeti kesin hükme saygı ilkesi çerçevesinde, hakkaniyete uygun yargılanma hakkı yönünden inceledi (§§ 24, 30-31). Yaş düzeltme kararı nüfus kayıtlarında uygulanmış, başvurucunun doğum tarihi değiştirilmişti (§ 32). Mahkemeye göre bu kararın emeklilik işlemlerinde sonuç doğurmaması, mahkeme kararının icra edilmediği anlamına gelmez; kural emeklilik düzeninin aktüeryal dengeler gözetilerek belirlenmesi amacına yöneliktir (§ 33). Hakkaniyete uygun yargılanma hakkı ihlal edilmedi (§§ 35-36). Karar 31.1.2024'te üç üyenin karşıoyuyla verildi ve 7.6.2024 tarihli Resmî Gazete'de yayımlandı.

Karşıoy yazan Başkanvekili Hasan Tahsin Gökcan'a göre kişinin gerçek doğum tarihinin kesinleşmiş mahkeme kararıyla belirlenmesi, hukuk düzeni bakımından gerçeğin bu olduğu anlamına gelir ve kesin hükmün ilgili bütün alanlarda sonuç doğurması gerekir; karşıoyda AİHM'in kesinleşmiş kararların uygulanmasına ilişkin Burdov/Rusya kararına da atıf yapıldı.

Genel Kurul kararı önceki çizgiyi sürdürdü. Mahkeme Ali Çakmak ve Şerefnaz Aygül kararında (1.12.2015) da benzer bir şikâyette ihlal bulmamış, Temel Yeğin başvurusunu (29.6.2016) kabul edilemez bulmuştu. Bu nedenle işe girişten sonra yapılmış bir yaş düzeltmesine dayanan bireysel başvurunun, olayda başka bir usul sorunu yoksa, kabul görme ihtimali düşüktür.

Yaş düzeltme davası ve zamanlama

Nüfus Hizmetleri Kanunu'na göre kesinleşmiş mahkeme hükmü olmadıkça nüfus kütüklerindeki hiçbir kayıt düzeltilemez (m. 35/1). Düzeltme davası, kişinin yerleşim yeri adresinin bulunduğu yerdeki asliye hukuk mahkemesinde açılır ve nüfus müdürü veya görevlendireceği nüfus memuru huzuruyla görülür (m. 36/1-a). Dayanak belgede doğru olduğu hâlde kütüğe hatalı yazılan bilgiler ise maddî hata sayılır ve nüfus müdürlüğünce düzeltilir (m. 38). Uygulamada mahkemeler genellikle hastane veya adli tıp yaş tespiti raporlarını, okul kayıtlarını ve tanık beyanlarını birlikte değerlendirir.

• Henüz sigortalı olmayanlar: doğum tarihi gerçeğe aykırıysa dava, ilk sigortalı çalışmadan önce açılmalı ve karar kesinleşip nüfusa işlenmeden sigortalı işe girilmemelidir. Davanın açılmış olması yetmez; Anayasa Mahkemesine itirazla gelen dosyada yaş düzeltme kararı ilk işe girişten 15 gün sonra kesinleştiği için SGK tarafından dikkate alınmamıştı (K.2019/24, karşıoy, § 5).
• Zaten sigortalı olanlar: sonradan alınan yaş büyütme kararı nüfus kaydını değiştirir, ancak emeklilik yaşını öne çekmez. SGK'nın ret işlemine karşı iş mahkemesinde dava açılabilir; kanun ve Anayasa Mahkemesinin çizgisi açık olduğu için sonuç büyük ölçüde yaş düzeltmesinin tarihine bağlıdır.
• Çocukların yaşı: ölüm aylığı gibi hak sahipliğinde, sigortalının ilk girişinden sonra doğan çocuklar için nüfus kütüğüne ilk yazılan doğum tarihi esas alınır (m. 57/2); sonradan yapılan düzeltme aylık süresini uzatmaz.
• Bireysel başvuru: SGK ve iş mahkemesi aşamasında usule ilişkin bir sorun yaşandıysa (ör. sonuca etkili bir iddianın hiç karşılanmaması), kesin karardan sonra otuz gün içinde Anayasa Mahkemesine başvurulabilir; bkz. bireysel başvuru süresi. Emeklilikle ilgili diğer Anayasa Mahkemesi kararları için 3600 ek gösterge kararı yazısına bakılabilir.