AYM Genel Kurulu Hangi Bireysel Başvurulara Bakar?

Sevke Bölüm karar verir, başvurucu isteyemez

İçtüzük iki sevk sebebi sayar: Bölümün vereceği kararın Bölümlerin önceden verdiği bir kararla çelişmesi ve konunun niteliği itibarıyla Genel Kurul tarafından karara bağlanmasının gerekli görülmesi. Bölüm dosyadan el çeker, Bölüm Başkanı başvuruyu Genel Kurul önüne götürmek üzere Başkana iletir (m. 28/3). Başkan da Bölüm kararları arasında içtihat uyumsuzluğu oluştuğu ya da oluşacağı kanaatine vardığında Genel Kurulu toplantıya çağırır (m. 11/1-ı). Başvurucunun sevk istemesini düzenleyen bir hüküm yok.

Metnini incelediğimiz 560 Genel Kurul kararının 265'inde sevk sebebi “niteliği itibarıyla” olarak yazılmış. Çelişki ihtimaline dayanan sevk 17 kararda açıkça belirtilmiş; bunların hepsi 2016–2021 arasında verilmiş. 273 kararda ise yalnızca Bölümün başvurunun Genel Kurul tarafından incelenmesine karar verdiği yazıyor. Sevk tarihini gösteren 251 kararda Bölüm toplantısı ile Genel Kurul kararı arasında ortanca 91 gün geçmiş.

Çelişki sevkinin sonucu lehe olmayabilir. Mehmet Şentürk başvurusunda İkinci Bölüm aynı konudaki Müslim Şentürk kararında ihlal bulmuştu; Birinci Bölüm verecek kararın bu kararla çelişebileceği gerekçesiyle dosyayı Genel Kurula gönderdi (§ 7). Genel Kurul başvuruyu konu bakımından yetkisizlik nedeniyle altı karşı oyla kabul edilemez buldu (25.7.2017).

Genel Kurul en az on üyeyle toplanır, salt çoğunlukla karar verir

Genel Kurul on beş üyeden oluşur ve Başkanın ya da belirleyeceği Başkanvekilinin başkanlığında, Başkan hariç en az on üyeyle toplanır (İçtüzük m. 24/1). Bölümler ise Başkanvekilinin başkanlığında dört üyeyle toplanır (m. 29/1). Kararlar salt çoğunlukla verilir; oylar eşitse Başkanın bulunduğu tarafın görüşü doğrultusunda karar verilmiş olur (m. 57/1). Çekimser oy kullanılmaz (m. 56/1).

Geniş heyet görüş ayrılığını da artırıyor. Metnini incelediğimiz Genel Kurul kararlarının %49'unda karşı oy ya da farklı gerekçe yazısı var; bu oran Birinci Bölümde %5,9, İkinci Bölümde %6,3.

Genel Kurul kararı da Bölüm kararı gibi kesindir (Anayasa m. 153/1). Bölüm kararına karşı Genel Kurula başvuru yolu yok; AİHM'deki Büyük Daireye gönderme isteğinin AYM'de karşılığı bulunmuyor. Genel Kurul pilot karar usulünü de uygulayabilir; 2025 değişikliğiyle Genel Kurula sevk edilen başvurularda pilot karar değerlendirmesini Genel Kurul yapar (İçtüzük m. 75/6). Uygulama örnekleri AYM pilot karar yazısında.

Genel Kurulda ihlal bulunmayan karar oranı Bölümlerin iki katından fazla

Kararlar Bilgi Bankasında yayımlanan 609 Genel Kurul kararının 380'i (%62) ihlal, 115'i (%19) ihlal olmadığı, 114'ü (%19) kabul edilemezlik ve benzeri kararlar. Esas incelemeye geçilen dosyalarda Genel Kurul yaklaşık her dört karardan birinde ihlal bulmadı (%23); Bölümlerde bu oran %10.

Genel Kurul her yıl verilen kararların küçük bir kısmını oluşturuyor: 2015'te 50, 2023'te 78, 2025'te 82 karar. 2022–2026 kararlarında başvurudan karara kadar ortanca süre Genel Kurulda 1.450 gün, Bölümlerde 1.301 gün. Bölümlerin genel süreleri bireysel başvuru ne kadar sürer yazısında.

Mahkemenin en çok dayandığı ilkeler Genel Kurul kararlarında

Anayasa Mahkemesi kararlarında Genel Kurul kararlarını başvurucu adının yanına [GK] yazarak anar. Aşağıdaki tablo en çok atıf alan altı Genel Kurul kararını, atıf yapan karar sayısını ve en çok anılan paragrafları gösteriyor. Sayım, Kararlar Bilgi Bankasında yayımlanan kararların metinlerinden yapıldı.

Tablodaki kararlar çoğunlukla konusu için değil, koyduğu genel ilke için anılıyor. Mehmet Doğan bir köşe yazısı nedeniyle tazminata hükmedilmesine ilişkindir; ama 5.311 kararda, ihlalin ve sonuçlarının nasıl giderileceğini anlatan §§ 54-60 için anıldı. Kadri Enis Berberoğlu (3) kararının §§ 93-100'ü, ihlal kararının gereğinin yerine getirilmesinin Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruları karara bağlama görevi verilmesinin zorunlu sonucu olduğunu söyler. İhlal kararından sonra derece mahkemesinin ne yapacağı yeniden yargılama yazısında anlatılıyor; bu aşamada Mahkemenin en çok andığı ilkeler bu iki kararda.

Genel Kurul içtihat değiştirdiğinde bekleyen dosyalar da etkilenir

Genel Kurulun kabul edilebilirlik ve başvuru yollarının tüketilmesi konusundaki kararları, o tarihte Mahkemede bekleyen başvurulara da uygulanıyor. Üç örnek:

• K.A. kararında (11.11.2015) geri gönderme merkezindeki olumsuz tutulma koşulları için etkili bir tazmin yolu bulunmadığı kabul edilmişti. B.T. kararında (30.11.2017) Genel Kurul bu şikâyeti, idari yargıda tam yargı davası açılmadığı için kabul edilemez buldu; derdest başvurulardaki yabancıların sonradan açacağı davalarda sürenin mahkemeye erişim hakkını ihlal etmeyecek biçimde değerlendirilmesi gerektiğini de belirtti (§§ 51, 54, 59).
• Gülseren Çıtak kararında (27.4.2023) Genel Kurul, Bölümlerin farklı kararlar verdiğini tespit etti (§§ 32-34). Kovuşturmaya yer olmadığı ya da beraat kararı verilen kişinin CMK m. 141/1-e uyarınca tazminat davası açması, gözaltı veya tutuklamanın hukuki olmadığı ve tazminatın yetersiz olduğu iddiasıyla yapılan başvurularda başvuru yollarının tüketilmesi için yeterli sayıldı; ayrıca (a) bendine dayanan dava açılması gerekmiyor (§ 37). Tazminat davasının kendisi haksız tutuklama tazminatı yazısında anlatılıyor.
• Veysi Ado kararında (27.4.2023) Genel Kurul, 9 Mart 2023 itibarıyla derdest olan makul süre başvurularının Tazminat Komisyonuna gidilmeden incelenemeyeceğine karar verdi (§§ 50-51). Komisyon usulü makul süre tazminat komisyonu yazısında.