AİHM'de İç Hukuk Yollarının Tüketilmesi: Türkiye'de Hangi Yollar Tüketilmeli?

Kural ve amacı

AİHS'nin 35. maddesinin birinci fıkrasına göre Mahkemeye ancak iç hukuk yolları tüketildikten sonra ve kesin karardan itibaren dört ay içinde başvurulabilir. Kuralın amacı, devlete iddia edilen ihlali önce kendi mahkemelerinde önleme veya giderme fırsatı vermektir; AİHM bu yüzden ulusal sistemlere göre ikincil bir rol üstlenir (Rehber §§ 114-117). Mahkeme kuralı aşırı şekilcilikten uzak ve belirli bir esneklikle uygular; örneğin son iç hukuk aşaması başvurudan sonra, ama kabul edilebilirlik kararından önce tamamlanmışsa bunu kabul eder (Rehber § 119).

Türkiye'de tüketilmesi gereken yollar

• Anayasa Mahkemesi. Uzun/Türkiye kararında (k.k., 30.4.2013) AİHM, iç hukuk süreci 25 Eylül 2012'de sona eren başvurucunun önce Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yapması gerektiğini belirterek başvuruyu kabul edilemez buldu. Anayasa Mahkemesi içtihadının kendi içtihadıyla uyumunu denetleme imkânını saklı tuttu ve yolun teoride ve uygulamada etkili olduğunu ispat yükünü Hükümete bıraktı (§§ 70-71).
• OHAL Komisyonu. Köksal/Türkiye kararında (k.k., 6.6.2017) Mahkeme, 685 sayılı KHK ile kurulan Komisyonu, kararları yargı denetimine tabi olduğu için ilk bakışta erişilebilir bir yol saydı. Başvuru yapıldıktan sonra kurulmuş olmasına rağmen bu yolun tüketilmesini istedi ve başvuruyu reddetti (§§ 28-30). KHK ile ihraçta başvuru süreci KHK ile ihraç ve AİHM başvurusu yazısında.
• Tazminat Komisyonu. Yargılamanın uzun sürmesine ilişkin şikâyetlerde 6384 sayılı Kanun'daki komisyon yolu öngörülmüştür; ayrıntılar makul süre ve Tazminat Komisyonu yazısında.

Kanun yolları iç hukukun usul kurallarına uygun kullanılmalıdır. Başvurucunun usul hatası nedeniyle esastan incelenmeyen bir kanun yolu, tüketilmiş sayılmaz (Rehber § 122).

Şikâyetin özü itibarıyla ileri sürülmesi

Sözleşme maddesinin iç hukukta açıkça anılması gerekmez; ancak şikâyetin en azından özü itibarıyla, aynı veya benzer sonuca yönelik argümanlarla ileri sürülmüş olması gerekir (Rehber § 125). Kandemir/Türkiye kararında (3.2.2026) iş sözleşmesinin feshinin özel hayata etkisine ilişkin hiçbir argüman iş mahkemesinde ileri sürülmediği için 8. maddeye ilişkin şikâyet, iç hukuk yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez bulundu (Rehber § 127). Bu nedenle AİHM'e taşınacak her şikâyet istinaf ve temyiz dilekçelerinde ve Anayasa Mahkemesine başvuru formunda ayrı ayrı yer almalıdır.

İstisnalar

• Etkisiz veya başarı şansı olmayan yol: Yalnız teoride ve uygulamada erişilebilir, şikâyeti giderebilecek ve makul başarı şansı sunan yollar tüketilmelidir (Rehber § 130). Yerleşik içtihat nedeniyle başarı şansı olmayan bir yolun kullanılmaması kabul edilebilirliği engellemez (Rehber § 167).
• İdari uygulama: Sözleşmeye aykırı fiillerin tekrarlandığı ve devletçe hoş görüldüğü, bu nedenle başvuruları sonuçsuz bırakan bir idari uygulama ilk bakışta kanıtlanırsa kural uygulanmaz (Aksoy/Türkiye, 1996, § 52; Rehber § 155).
• Özel durumlar: Bir yolu kullanmayı istemek uygulamada makul değilse ve bireysel başvuru hakkının kullanılmasına orantısız bir engel oluşturuyorsa başvurucu bu yükümlülükten muaf tutulur (Rehber § 156).
• Tutukluluk için tazminat yolu: Tutukluluk sona erdiğinde tazminat davası kural olarak etkili bir yoldur. Ancak AİHM Büyük Dairesi, tutukluluğun hukuka aykırılığı ceza mahkemeleri veya Anayasa Mahkemesince önceden tespit edilmemişken CMK m. 141'deki tazminat davasını etkili saymadı (Selahattin Demirtaş (2) [BD], §§ 205-214; Rehber § 140).

Yalnızca şüphe yetmez: Zihni/Türkiye kararında (k.k., 29.11.2016) başvurucunun Anayasa Mahkemesi üyelerinin tarafsızlığına ilişkin kaygıları, onu bu yola başvurma yükümlülüğünden kurtarmadı (§§ 29-30; Rehber § 167). Karar düzeltme veya yargılamanın yenilenmesi gibi takdire bağlı ya da olağanüstü yollar ise kural olarak tüketilmek zorunda değildir (Çınar/Türkiye, k.k., 2003; Rehber § 131).

Süre ve ispat yükü

• Dört ay: Başvuru, son iç hukuk kararından itibaren dört ay içinde yapılır; bu süre 1 Şubat 2022'den önce altı aydı. Uygun olmayan bir yolun denenmesi süreyi durdurmaz ve başvuru süre aşımından reddedilebilir (Rehber § 134).
• İspat yükü: Başvurucunun etkili ve erişilebilir bir yolu kullanmadığını iddia eden Hükümet, bu yolun hukukta ve uygulamada yeterince kesin olduğunu ispat etmek zorundadır (Rehber § 160).
• Hükümetin itirazı: Tüketmeme itirazı kural olarak Hükümetin kabul edilebilirliğe ilişkin ilk görüşlerinde ileri sürülmelidir. Başvuru Hükümete bildirildikten sonra Hükümet bu itirazı yapmamışsa Mahkeme konuyu kendiliğinden inceleyemez (M.C./Türkiye, 2024, § 44; Rehber § 170).