Sözleşme'nin 5. maddesinin 3. fıkrası, tutuklama ve tutukluluğun devamı kararlarının ilk karardan itibaren ilgili ve yeterli gerekçeye dayanmasını ister. AİHM Türkiye'ye karşı kararlarında, katalog suç karinesine, suçun niteliğine ve kalıp ifadelere dayanan tutukluluk kararlarını bu şarta aykırı buluyor.
HUDOC'ta 2014–2026 arasında yayımlanan Türkiye kararlarından 54'ünde, toplam 1.111 başvurucu hakkında tutukluluğun gerekçesi ya da süresi nedeniyle 5/3 ihlali tespit edildi. Bu başvurucuların 1.073'ü 2023'ten sonraki kararlarda yer alıyor.
Makul şüphe yetmez, tutuklama nedeni somut gösterilmelidir
Makul şüphenin sürmesi tutukluluğun devamı için olmazsa olmaz bir şarttır; ancak yeterli değildir. Mahkeme, ulusal makamların ilk tutuklama kararından itibaren ilgili ve yeterli gerekçe gösterip göstermediğini ayrıca inceler. Bu gerekçeler kaçma, tanıklar üzerinde baskı, delil karartma, suç işleme ya da kamu düzeninin bozulması riskleri olabilir; ama bu risklerin usulünce ortaya konması gerekir ve soyut, genel ya da kalıp ifadelerle gerekçelendirilemez (Kolay ve Diğerleri, § 11).
AİHM, Türk hukukunun da aynı şeyi istediğini vurguluyor: CMK m. 100 ve 101, tutuklama ve tutukluluğun devamı kararlarının hukuki ve fiilî gerekçe içermesini ve adli kontrolün neden yetersiz kaldığının açıklanmasını öngörür (Kolay, §§ 13, 18). Olağanüstü hâl döneminde bu hükümler değiştirilmediği için Mahkeme, kalıp gerekçeleri olağanüstü hâl tedbiriyle haklı göstermedi (§ 18).
Katalog suç karinesi tek başına tutuklamayı haklı göstermez
CMK m. 100/3'teki katalog suçlarda hâkim tutuklama nedeninin varlığını kabul edebilir. AİHM Tuncer Bakırhan/Türkiye kararında hükmün “edebilir” dediğini, bir zorunluluk getirmediğini vurguladı. Karine tek başına tutuklamayı haklı göstermez; risklerin varlığı somut olarak gösterilmelidir (14.9.2021, § 46).
Mahkemeye göre otomatik tutukluluk sistemi kendiliğinden 5/3'e aykırıdır. Kanun bir karine öngörse bile kişi özgürlüğü kuralından ayrılmayı gerektiren somut olgular ikna edici biçimde ortaya konmalıdır. Türk hukukunda katalog suçlarda bile önce tutuklamaya alternatif tedbirlerin değerlendirilmesi gerekir (§ 47). Cezanın ağırlığı da ancak kişinin geçmişi ve kişiliği gibi koşullar tehlikeyi makul kılıyorsa tutuklamayı destekler (§ 48). Kaçma şüphesi kişinin kişiliği, ikameti, mesleği, kaynakları ve aile bağları gibi bireysel unsurlarla değerlendirilir (§ 50). Katalog suçların listesi katalog suçlar, alternatif tedbirler adli kontrol yazısında.
Kalıp sayım ve aynı gerekçeyle uzatma ihlal sayılıyor
Kolay ve Diğerleri kararında 284 başvurucunun tutukluluğu suçun niteliğine, cezanın ağırlığına, delil durumuna, tutuklulukta geçen süreye, kaçma ve delil karartma şüphesine ve adli kontrolün yetersizliğine dayandırılmıştı (12.12.2023, § 14). Mahkeme, kararlarda delillerin kalıp biçimde sayıldığını ve bu delillerle makul şüphe arasında bağ kurulmadığını (§ 12), tutuklama nedenlerinin de genel ve soyut biçimde sıralandığını tespit etti (§ 16).
Mahkeme, darbe teşebbüsünü izleyen ilk aşamada kaçma ya da delil karartma riskinin tutuklamayı haklı gösterebileceğini kabul etti; ancak devam kararlarında bu konuda bireyselleştirilmiş bir analiz bulunmadığını belirtti (§ 16). Başvurucuların hepsinin en az bir yıl tutuklu kaldığını da gözeterek 5/3 ihlali buldu (§§ 18-19). Diğer 5. madde şikâyetleri Turan ve Diğerleri kararındaki gerekçeyle incelenmedi (§ 21). İç hukukta itiraz usulü tutukluluğa itiraz yazısında anlatılıyor.
5/3 ihlali 2023'ten beri toplu kararlarla geliyor
Aşağıdaki tablo, HUDOC'ta yayımlanan ve hüküm fıkrasında 5/3 ihlali bulunan Türkiye kararlarını yıllara göre gösteriyor. 2026 sütunu 6 Ekim 2026'ya kadar yayımlanan kararları kapsıyor.
| Yıl | Karar | Başvurucu |
|---|---|---|
| 2014–2020 | 19 | 19 |
| 2021 | 5 | 5 |
| 2022 | 2 | 14 |
| 2023 | 4 | 288 |
| 2024 | 5 | 453 |
| 2025 | 7 | 239 |
| 2026 | 12 | 93 |
| Toplam | 54 | 1.111 |
Toplu komite kararlarının en büyükleri Kolay ve Diğerleri (284 başvurucu), Deniz ve Diğerleri (237), Taş ve Diğerleri (213), Çetin ve Diğerleri (137) ve Balıkçı ve Diğerleri (86). Kolay kararında talepte bulunan her başvurucuya manevi tazminat ve masrafları birlikte karşılayan 3.000 avro verildi; maddi tazminat talepleri reddedildi (§ 25). İlk tutuklamada makul şüphe bulunmadığına ilişkin ayrı ihlal hattı Akgün kararı yazısında anlatılıyor.
AİHM'de tutukluluk gerekçesi hakkında sık sorulan sorular
Katalog suçlarda tutuklama zorunlu mu?
Hayır. CMK m. 100/3, katalog suçlarda hâkimin tutuklama nedeninin varlığını kabul edebileceğini düzenler; bu bir zorunluluk değildir. AİHM'e göre bu karine tek başına tutuklamayı haklı göstermez ve katalog suçlarda bile önce adli kontrol gibi alternatif tedbirler değerlendirilmelidir (Tuncer Bakırhan, §§ 46-47).
Suçun ağır cezası tutuklama için yeterli gerekçe mi?
Tek başına değil. Cezanın ağırlığı, ancak kişinin geçmişi ve kişiliği gibi somut koşullar tehlikeyi makul kıldığında tutuklamayı destekleyebilir. Tuncer Bakırhan kararında hâkimin adli kontrolü yalnızca alt sınırın beş yıl olması nedeniyle yetersiz bulması kabul edilmedi (§§ 44, 48).
Kaçma şüphesi nasıl gösterilmeli?
Kişinin kişiliği, ikameti, mesleği, kaynakları, aile bağları ve ülkeyle diğer bağları gibi bireysel unsurlarla (Tuncer Bakırhan, § 50). Somut olgu gösterilmeden yapılan genel “kaçma şüphesi” tespiti yeterli sayılmadı (§§ 51-52).
Tutukluluğun devamı kararlarında aynı gerekçe tekrarlanabilir mi?
AİHM bunu ihlal sebebi saydı. Kolay ve Diğerleri kararında darbe teşebbüsünden sonraki ilk aşamada kaçma ve delil karartma riskinin tutuklamayı haklı gösterebileceğini kabul etti; ancak devam kararlarında bireysel bir analiz bulunmadığını tespit etti (§ 16).
AİHM ne kadar tazminata hükmediyor?
Kolay ve Diğerleri kararında talepte bulunan her başvurucuya manevi tazminat ve masrafları birlikte karşılayan 3.000 avro verildi; maddi tazminat talepleri reddedildi (§ 25). Tuncer Bakırhan gibi tek başvurucunun yer aldığı Daire kararlarında miktar dosyaya göre belirlendi.
Av. Ertuğrul Targal
Targal Avukatlık Bürosunun kurucu avukatıdır. Meslekî ve akademik çalışmalarını ceza hukuku, ceza muhakemesi ve insan hakları hukuku konularında sürdürmektedir.