Turan ve Diğerleri Kararı: Hâkim ve Savcıların Tutuklanması

Suçüstü kabulü hâkimlik güvencelerini devre dışı bıraktı

Hâkim ve savcılar hakkında soruşturma özel usullere bağlıdır. 2802 sayılı Hâkimler ve Savcılar Kanunu görev suçlarını (m. 82-92) ve kişisel suçları (m. 93) ayrı düzenler; ağır cezalık suçüstü hâlinde ise soruşturma genel hükümlere göre yürütülür (m. 94). Yargıtay ve Danıştay üyeleri hakkında soruşturma Başkanlar Kurulunun kararına (2797 sayılı Kanun m. 46), Anayasa Mahkemesi üyeleri hakkında soruşturma Genel Kurulun kararına (6216 sayılı Kanun m. 16) bağlıdır; bu güvencelerin de istisnası ağır cezalık suçüstüdür.

Darbe teşebbüsünden sonra başvurucular, silahlı terör örgütü üyeliğinin mütemadi bir suç olduğu ve bu nedenle suçüstü hâlinin bulunduğu kabul edilerek genel hükümlere göre tutuklandı. AİHM bu yorumu ilk kez Alparslan Altan kararında Anayasa Mahkemesi üyesi bakımından inceledi ve suçüstü kavramının makul olmayan biçimde genişletildiğine karar verdi (§§ 104-115). Baş kararında aynı sonuca olağan bir hâkim için ulaştı. Turan ve Diğerleri kararında Mahkeme, olağan hâkim ve savcılar ile Yargıtay ve Danıştay üyeleri için ayrı ayrı ihlal buldu (§§ 92, 96) ve tedbirin olağanüstü hâl kapsamında durumun gerektirdiği ölçüde alındığının da söylenemeyeceğini belirtti (§ 91).

Hükûmet, suçlamanın kişisel suç olduğunu ve suçüstü tespitinin yalnızca yetkili mahkemeyi belirlediğini savundu. AİHM, tutuklama kararlarında suçun görev suçu mu kişisel suç mu olduğu konusunda bir değerlendirme yapılmadığını, başvurucuları güvencelerden yoksun bırakan şeyin suçüstü kabulü olduğunu tespit etti (§§ 86-88).

Anayasa Mahkemesi ile AİHM farklı sonuca vardı

Aşağıdaki tablo, hâkim ve savcıların tutuklanmasına ilişkin başlıca kararları tarih sırasıyla gösteriyor.

Anayasa Mahkemesi Baş kararından sonra verdiği Yıldırım Turan kararında, ilk derece mahkemesinde görev yapan hâkim bakımından ağır cezalık suçüstü hâlinin tutuklamanın kanuna uygunluğu açısından bir önemi bulunmadığını; bu hâlin yalnızca soruşturmayı yürütecek savcılığın ve tutuklamaya karar verecek sulh ceza hâkiminin yer bakımından yetkisini belirleyebileceğini söyledi (4.6.2020, § 145). AİHM Turan ve Diğerleri kararında bu değerlendirmeyi özetledi (§§ 37-43) ancak kabul etmedi (§ 88).

İzleyen komite kararları Bayram ve Diğerleri (108 başvurucu), Geleş ve Diğerleri (66), Ataman ve Diğerleri (31), Sevinç ve Diğerleri (135), Ayvaz ve Diğerleri (131), Kuriş ve Diğerleri (26) ve Elibol ve Diğerleri (51). Sayım, HUDOC'ta 6 Ekim 2026'ya kadar yayımlanan Türkiye kararlarından yapıldı.

AİHM yalnızca ilk tutuklamanın hukukiliğini inceledi

Turan ve Diğerleri kararının başvuru açısından üç sonucu var:

• Tazminat davası şartı aranmadı. Hükûmet, CMK m. 141/1-a uyarınca tazminat davası açmayan başvurucuların başvuru yollarını tüketmediğini ileri sürdü. AİHM bu yolun ilk tutuklamanın hukuka aykırılığı şikâyeti için başarı şansı sunmadığını kabul etti (§ 60). Beraat üzerine CMK m. 141/1-e uyarınca tazminat alan başvurucu da, ihlal tanınmadığı için mağdur sıfatını kaybetmedi (§ 61). İç hukuktaki tazminat davası haksız tutuklama tazminatı yazısında anlatılıyor.
• Diğer 5. madde şikâyetleri incelenmedi. Makul şüphe, gerekçe, süre ve tutukluluk incelemesine ilişkin şikâyetler, ihlalin ağırlığı ve Mahkemenin önündeki binlerce benzer başvuru gözetilerek ele alınmadı (§ 98). Bu kısım bire karşı altı oyla kabul edildi.
• İhraç zararı bu başvuruda istenemedi. Kazanç kaybı talepleri, kararın meslekten çıkarmaya değil tutuklamaya ilişkin olduğu gerekçesiyle reddedildi (§ 105). Her başvurucuya manevi tazminat ve masrafları karşılayan 5.000 avro verildi (§ 106). AİHM'in tazminat ölçütleri AİHM'de adil tazmin yazısında.

İhlal kararı mahkûmiyeti ortadan kaldırmadı

Turan ve Diğerleri kararındaki ihlal tutuklamaya ilişkindir; mahkûmiyet hükmünü konu almaz. Başvuruculardan Abdi Cengiz'in bu karara dayanan yargılamanın yenilenmesi talebini Yargıtay 3. Ceza Dairesi, ileri sürülen sebeplerin hükme etkisi bulunmadığı gerekçesiyle reddetti (24.1.2023). İtirazı reddeden 4. Ceza Dairesine göre AİHM kararı ceza hükmüne değil, soruşturmanın başlangıç aşamasına ve tutuklama şekline ilişkindi (6.7.2023).

Anayasa Mahkemesi Abdi Cengiz kararında, AİHM'in ihlal kararının mahkûmiyete bağlı tutmanın önünde kanundan kaynaklanan bir engel ya da tutmayı sona erdirmeyi zorunlu kılan bir yargısal karar niteliği taşımadığına karar verdi; tutulmaya devam edilmesine ilişkin şikâyeti açıkça dayanaktan yoksun buldu (6.5.2026, §§ 19, 21). Yenileme talebinin reddine yönelik adil yargılanma şikâyeti konu bakımından yetkisizlik nedeniyle kabul edilemez bulundu (§ 22). H.H.Ö. kararında da aynı sonuca varıldı (30.7.2025). ByLock'a dayanan mahkûmiyetlerde durumun farkı Yalçınkaya kararı yazısında; AİHM kararlarının iç hukukta uygulanması AİHM kararlarının uygulanması yazısında anlatılıyor.