Ceza mahkemesi tazminata hükmetmez; suçtan zarar gören maddi ve manevi tazminatı, ceza davasını beklemeden ya da bittikten sonra hukuk mahkemesinde ister. Fiil suç oluşturuyorsa tazminat davasında iki yıllık süre değil, daha uzun olan ceza zamanaşımı uygulanır (TBK m. 72/1). Ceza mahkemesinin mahkûmiyet kararında belirlediği maddi olgular hukuk hâkimini bağlar; beraat kararı ve ceza hâkiminin kusur ve zarar değerlendirmesi bağlamaz (TBK m. 74). Ceza dosyasında uzlaşırsanız, sonradan ortaya çıkan zararlar dışında tazminat davası açamazsınız (CMK m. 253/19).

Bu yazı, ceza dosyasının mağduru ya da suçtan zarar göreni olarak tazminat isteyecek kişinin sorularını sırasıyla cevaplar. Ceza dosyasındaki haklarınız ceza davasına katılma, haksız tutuklama nedeniyle devletten tazminat ise haksız tutuklama tazminatı yazısında anlatılır.

Dava nerede ve kime karşı açılır?

  • Görevli mahkeme: malvarlığı ve şahıs varlığına ilişkin davalarda, aksine bir düzenleme yoksa asliye hukuk mahkemesi (HMK m. 2/1). İş kazası gibi bazı olaylarda özel mahkemeler görevlidir.
  • Yetkili yer: davalının yerleşim yerine ek olarak haksız fiilin işlendiği yer, zararın meydana geldiği yer veya sizin yerleşim yeriniz mahkemesi de yetkilidir (HMK m. 16). Başka şehirde mağdur olduysanız davayı kendi şehrinizde açabilirsiniz.
  • Davalı: fail; aracın işleteni veya sigortacısı, çalıştıran gibi kanunen sorumlu olanlar da davalı olabilir.
  • Kamu görevlisi: yetkisini kullanırken kusur işleyen memura veya polise doğrudan tazminat davası açılamaz; dava, kendisine rücu edilmek üzere idareye karşı açılır (Anayasa m. 129/5). Önce eylemi öğrendiğiniz tarihten itibaren bir yıl, her hâlde eylemden itibaren beş yıl içinde idareye başvurursunuz; ret veya otuz gün cevapsızlık üzerine idari yargıda dava açılır (İYUK m. 13/1).

Harç ve giderleri ödeme gücünüz yoksa, talebiniz açıkça dayanaktan yoksun olmamak koşuluyla adli yardım isteyebilirsiniz (HMK m. 334).

Zamanaşımı

Zamanaşımı: iki yıl mı, ceza zamanaşımı mı?

Türk Borçlar Kanunu üç süre öngörür (m. 72/1):

  • İki yıl: zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiğiniz tarihten itibaren.
  • On yıl: her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren.
  • Uzamış (ceza) zamanaşımı: tazminat, ceza kanunlarının daha uzun zamanaşımı öngördüğü bir suçtan doğmuşsa o süre uygulanır. Dava zamanaşımı, beş yıla kadar hapis veya adli para cezası gerektiren suçlarda sekiz yıl, beş yıldan fazla ve yirmi yıldan az hapis gerektiren suçlarda on beş yıl, yirmi yıl ve daha fazla hapis gerektiren suçlarda yirmi yıldır (TCK m. 66/1). Ayrıntı ceza davasında zamanaşımı yazısında.

Yargıtay uzamış süreyi geniş uygular. Trafik kazalarına ilişkin kararlarında fiilin suç oluşturmasını yeterli gördü; fail hakkında soruşturma yapılmış, dava açılmış veya mahkûmiyet verilmiş olmasını aramadı, uzamış sürenin zararı öğrenme tarihinden değil olay tarihinden başladığını belirtti (4. HD, E. 2018/1620, K. 2018/4690, 4.6.2018). Hukuk Genel Kurulu, şikâyet süresi geçtiği için ceza davası açılamamış olmasının da uzamış sürenin uygulanmasına engel olmadığını kabul etti (E. 2015/437, K. 2015/1471, 29.5.2015).

Pratik sonuç: Olaydan iki yıl geçmiş olsa bile tazminat hakkınız düşmüş olmayabilir. Süreyi, failin işlediği suçun kanundaki cezasına göre hesaplayın ve olay tarihini başlangıç alın.

Ceza kararı hukuk hâkimini bağlar mı?

Kanun, hukuk hâkimini ceza kararı karşısında ilke olarak bağımsız kılar: Hukuk hâkimi kusurun ve ayırt etme gücünün varlığına karar verirken ceza hukukunun sorumluluk kurallarıyla ve beraat kararıyla bağlı değildir; ceza hâkiminin kusurun değerlendirilmesine ve zararın belirlenmesine ilişkin kararı da onu bağlamaz (TBK m. 74). Yargıtay bu kuralı şöyle uyguluyor:

  • Mahkûmiyetteki maddi olgular bağlar. Kemik kırığına yol açan kasten yaralamadan verilen mahkûmiyet kesinleşmişken maddi tazminatı sürekli maluliyet bulunmadığı, manevi tazminatı delil bulunmadığı gerekçesiyle reddeden karar bozuldu (4. HD, E. 2016/8161, K. 2018/1089, 20.2.2018). Hakaretten verilen kesin mahkûmiyet karşısında manevi tazminat istemi reddedilemez; ceza mahkemesinin kabul ettiği haksız tahrik yalnız tazminat miktarını etkiler (4. HD, E. 2016/6661, K. 2018/2380, 28.3.2018).
  • Derdest ceza davası beklenir. Hukuk Genel Kurulu, ceza mahkemesince belirlenecek maddi olguların hukuk hâkimini bağlayacağını belirterek, devam eden ceza davası sonuçlanmadan verilen tazminat kararlarını bozdu (E. 2013/1008, K. 2014/490, 9.4.2014; E. 2013/2152, K. 2015/1340, 13.5.2015). Hukuk mahkemesi bu durumda ceza davasını bekletici mesele yapar (HMK m. 165).
  • Kusur oranı ve tazminat miktarı bağlamaz. Ceza dosyasındaki kusur raporu, hukuk davasında delil olarak kullanılır; hukuk hâkimi gerekirse yeni bilirkişi incelemesi yaptırır (TBK m. 74).

Ceza dosyasındaki adli tıp raporu, bilirkişi raporu, tanık beyanları ve kamera kayıtları hukuk davasında da kullanılabilir; dava dilekçesinde ceza dosyasının esas numarasını yazıp getirtilmesini isteyin.

Tuzak

Uzlaşma ve şikâyetten vazgeçme tazminat hakkını etkiler

  • Uzlaşma: uzlaşma sağlanırsa, uzlaşma anında tespit edilemeyen veya uzlaşmadan sonra ortaya çıkan zararlar hariç, soruşturma konusu suç nedeniyle tazminat davası açılamaz; açılmış dava varsa ondan feragat edilmiş sayılır (CMK m. 253/19). Bu cümle, Anayasa Mahkemesinin 2023'teki iptal kararından (E. 2023/43, K. 2023/141) sonra 7531 sayılı Kanunla istisnasıyla birlikte yeniden yazıldı. Uzlaşırken tedavi giderlerinizi, iş göremezlik kaybınızı ve manevi zararınızı edime dahil edin. Şüpheli edimi yerine getirmezse uzlaşma raporu veya belgesi ilam niteliğindedir; doğrudan icraya konulur.
  • Şikâyetten vazgeçme: vazgeçerken şahsi haklarından da vazgeçtiğini açıklayan kişi tazminat davası açamaz (TCK m. 73/7). Yalnız ceza davasından vazgeçmek istiyorsanız dilekçede "şahsi haklarım saklıdır" diye açıkça yazın.

Uzlaştırma süreci ve teklifin cevaplanması uzlaştırma nedir yazısında anlatılır.

Hangi zararlar istenir?

  • Bedensel zararda: tedavi giderleri, kazanç kaybı, çalışma gücünün azalmasından veya yitirilmesinden doğan kayıplar, ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan kayıplar (TBK m. 54).
  • Ölümde: cenaze giderleri, ölüm hemen gerçekleşmemişse tedavi giderleri ve çalışma gücü kaybı, ölenin desteğinden yoksun kalanların kayıpları (TBK m. 53).
  • Manevi tazminat: bedensel bütünlüğü zedelenen kişiye; ağır bedensel zarar veya ölümde yakınlarına da (TBK m. 56). Kişilik hakkı zedelenen kişi, örneğin hakaret veya özel hayatın ihlali mağduru, manevi tazminat isteyebilir (TBK m. 58).
  • Mal zararı: çalınan veya zarar gören eşyanın değeri, onarım bedeli.

Zararı ve failin kusurunu ispat yükü sizdedir; zararın miktarı tam ispat edilemiyorsa hâkim olayların olağan akışına göre hakkaniyete uygun bir miktar belirler (TBK m. 50).

Sık sorulanlar

Ceza davası sonrası tazminat hakkında sık sorulan sorular

Ceza davası bitmeden tazminat davası açılabilir mi?

Evet. Tazminat davası için ceza davasının bitmesi beklenmez. Hukuk mahkemesi, sonucu ceza davasına bağlıysa ceza davasını bekletici mesele yapabilir (HMK m. 165). Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, derdest ceza davasında belirlenecek maddi olguların hukuk hâkimini bağlayacağı gerekçesiyle ceza davasının beklenmesi gerektiğine karar verdi (E. 2013/2152, K. 2015/1340).

Ceza davası sonrası tazminat davası zamanaşımı ne kadar?

Tazminat, zararın ve failin öğrenilmesinden itibaren iki yılda, her hâlde fiilden itibaren on yılda zamanaşımına uğrar. Fiil daha uzun ceza zamanaşımına tabi bir suçsa o süre uygulanır (TBK m. 72/1). Örneğin beş yıla kadar hapis gerektiren suçlarda sekiz yıl, beş yıldan fazla ve yirmi yıldan az hapis gerektiren suçlarda on beş yıldır (TCK m. 66/1). Yargıtay uzamış süreyi olay tarihinden başlatıyor ve bunun için mahkûmiyet aramıyor.

Ceza mahkemesi tazminata hükmeder mi?

Hayır. Ceza Muhakemesi Kanunu ceza davasında tazminat istemine yer vermez; suçtan zarar gören maddi ve manevi tazminatı hukuk mahkemesinde, kural olarak asliye hukuk mahkemesinde ister (HMK m. 2). Uzlaşmada kararlaştırılan edim ise bunun dışındadır.

Sanık beraat ederse tazminat davası kaybedilir mi?

Hayır, beraat tazminat davasını sona erdirmez. Hukuk hâkimi ceza hâkiminin beraat kararıyla bağlı değildir (TBK m. 74). Beraat, fiilin işlenmediği tespitine dayanıyorsa bu olgu tespiti hukuk davasında ağırlık taşır; delil yetersizliğinden beraatte ise hukuk hâkimi delilleri kendisi değerlendirir.

Uzlaşırsam tazminat davası açabilir miyim?

Uzlaşma sağlanırsa, uzlaşma anında tespit edilemeyen veya uzlaşmadan sonra ortaya çıkan zararlar hariç, soruşturma konusu suç nedeniyle tazminat davası açılamaz; açılmış dava varsa ondan feragat edilmiş sayılır (CMK m. 253/19). Uzlaşırken tazminat talebinizin tamamını edime dahil edin.

Polis veya başka bir kamu görevlisi zarar verdiyse tazminat kimden istenir?

Kamu görevlisinin yetkisini kullanırken işlediği kusurdan doğan tazminat davası, kendisine rücu edilmek üzere ancak idare aleyhine açılabilir (Anayasa m. 129/5). Dava idari yargıda açılır; önce eylemi öğrendiğiniz tarihten itibaren bir yıl, her hâlde eylemden itibaren beş yıl içinde idareye başvurmanız gerekir (İYUK m. 13/1).

Avukat Ertuğrul Targal
Yazar

Av. Ertuğrul Targal

Targal Avukatlık Bürosunun kurucu avukatıdır. Meslekî ve akademik çalışmalarını ceza hukuku, ceza muhakemesi ve insan hakları alanlarında sürdürmektedir.

Başlıca hukukî kaynaklar

  1. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 49-58, 72 ve 74
  2. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 2, 16, 165 ve 334
  3. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 253/19
  4. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 66 ve 73/7
  5. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 129/5; 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m. 13
  6. Anayasa Mahkemesi, E. 2023/43, K. 2023/141, 26.7.2023
  7. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2013/1008, K. 2014/490, 9.4.2014
  8. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2013/2152, K. 2015/1340, 13.5.2015
  9. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2015/437, K. 2015/1471, 29.5.2015
  10. Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, E. 2016/8161, K. 2018/1089, 20.2.2018
  11. Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, E. 2016/6661, K. 2018/2380, 28.3.2018
  12. Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, E. 2018/1620, K. 2018/4690, 4.6.2018