Boşanma veya ayrılık sonrasında velayeti kendisine bırakılmayan ebeveynin çocukla kişisel ilişki kurma hakkı, Türk Medeni Kanunu'nda güvence altındadır. Bu kararların yerine getirilmesi 2021'e kadar icra dairelerince yapılıyordu. Anayasa Mahkemesinin eski sistemdeki eksiklikleri tespit eden kararlarından sonra 7343 sayılı Kanun bu işi Adalet Bakanlığının müdürlüklerine verdi ve 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu'na ayrıntılı bir usul ekledi. Bu yazı yeni usulü, süreleri, yaptırımları ve Anayasa Mahkemesinin kişisel ilişki ile velayet konusundaki ihlal kararlarını anlatıyor.
Kişisel ilişki hakkı ve sınırları
Ana ve babadan her biri, velayeti altında bulunmayan çocukla uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir (TMK m. 323). Her ebeveyn diğerinin çocukla kişisel ilişkisini zedelemekten kaçınmak zorundadır; kişisel ilişki çocuğun huzurunu tehlikeye sokarsa, hak yükümlülüklere aykırı kullanılırsa veya ebeveyn çocukla ciddi olarak ilgilenmezse hak reddedilebilir ya da kaldırılabilir (m. 324). Mahkeme boşanma kararında ebeveynlerin çocukla kişisel ilişkilerini düzenler ve bu düzenlemeye uyulmamasının velayetin değiştirilmesine yol açabileceğini ihtar eder (m. 182).
Anayasa Mahkemesine göre çocuğun üstün yararına aykırı bir durum tespit edilmediği sürece velayet dışı kalan ebeveynle çocuk arasında kişisel ilişki kurulması gerekir. Mahkemelerden davayı sürüncemede bırakmadan hızlı bir yargılama yapmaları ve ilgili ve yeterli gerekçeyle karar vermeleri beklenir; bu, aile hayatına saygı hakkından doğan pozitif bir yükümlülüktür (Bahadır Üney ve diğerleri [GK], § 57).
Çocuk teslimi ve kişisel ilişki kararlarının yerine getirilmesi
24.11.2021 tarihli 7343 sayılı Kanun, İcra ve İflas Kanunu'nun çocuk teslimine ilişkin 25, 25/a, 25/b ve 341. maddelerini yürürlükten kaldırdı ve 5395 sayılı Kanun'a "Çocuk Teslimi ve Çocukla Kişisel İlişki Kurulması" başlıklı yeni bir kısım ekledi. Güncel usul şöyledir:
| Konu | Kural | Madde |
|---|---|---|
| Görevli birim | Aile mahkemesinin çocuk teslimi veya kişisel ilişki ilamı ya da tedbir kararı, Adalet Bakanlığının adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğünce yerine getirilir; müdürlük yoksa Bakanlığın belirlediği hukuk mahkemesi yazı işleri müdürlüğü. Yetkili müdürlük çocuğun yerleşim yerindekidir | 5395 s. K. m. 41/A |
| Başvuru ve bildirim | Karar rızayla yerine getirilmezse hak sahibi müdürlüğe başvurur. Müdürlük yükümlüyle iletişime geçer, çocuğun belirlenen gün ve saatte belirlenen yere getirilmesini bildirir ve tutanak tutar | m. 41/B-1, 2; 41/C-1, 2 |
| Teslim emri | İletişim kurulamaz, yükümlü getirmeyeceğini söyler veya getirmezse teslim emri tebliğ edilir. Kişisel ilişkide emir sonraki dönemler için de geçerlidir; her seferinde yeniden emir çıkarılmaz | m. 41/B-3; 41/C-3 |
| Teslimi kim yapar | Psikolog, pedagog, sosyal çalışmacı, çocuk gelişimci veya rehber öğretmen; uzman yoksa öğretmen. Çocuk teslimi emrine uyulmazsa çocuk nerede bulunursa bulunsun alınır, gerekirse kolluk yardımı ve zor kullanma | m. 41/A-5; 41/B-5 |
| Hak sahibinin bildirimi | Emrin tebliğinden sonra hak sahibi teslim saatinden en az kırk sekiz saat önce geleceğini bildirmelidir. Haklı mazeret olmadan art arda iki kez veya bir yılda üç kez gelmezse dosya işlemden kaldırılır | m. 41/C-7, 12 |
| Şikâyet ve itiraz | Müdürlük işlemlerine öğrenme veya tebliğden itibaren bir hafta içinde aile mahkemesine şikâyet; karara karşı tebliğden itibaren iki hafta içinde itiraz; itiraz üzerine verilen karar kesindir | m. 41/E |
| Disiplin hapsi | Çocuk teslimi emrine aykırılıkta üç aya kadar; kişisel ilişki emrine aykırılıkta üç günden on güne kadar; kişisel ilişki sonunda çocuğu geri getirmeyen hak sahibine üç aya kadar. Şikâyet süresi bir aydır; görevli mahkeme aile mahkemesidir | m. 41/F |
| Velayet ihtarı | Kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerine uyulmazsa, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayetin değiştirilebileceği kararda taraflara ihtar edilir | TMK m. 182/2, 324/3 |
Müdürlüğün önerisi üzerine aile mahkemesi çocuk, hak sahibi veya yükümlü hakkında danışmanlık tedbirine karar verebilir; yükümlünün teslim emrine ilk aykırılığında müdürlük bunu talep etmek zorundadır (m. 41/C-8). Yükümlü en az bir yıl emre uygun davranır ve uymaya devam edeceğini taahhüt ederse dosya kapatılabilir; taahhüde uyulmazsa doğrudan yeni teslim emri tebliğ edilir (m. 41/C-13). Disiplin hapsi kararı kesinleştikten sonra iki yıl içinde infaz edilmezse artık yerine getirilemez; şikâyetten vazgeçilirse, çocuk teslimi ve çocuğu geri getirmeme hâllerinde ayrıca çocuk velayet sahibine teslim edilirse ceza düşer (m. 41/F-6, 7).
Eski sistem ve Anayasa Mahkemesinin tespitleri
Ara kararların icra edilememesi. M.Ş.N. (2) (B. No: 2018/27095, 4.7.2022) kararında baba, boşanma davası sürerken verilen kişisel ilişki ara kararlarına rağmen çocuğunu göremiyordu; her görüşme için icra takibi yapmak zorunda kalıyor, anne görüşme saatinde evde bulunmuyordu (§§ 110-113). Yargıtay uygulamasına göre ara kararlar ilamlı icraya konu olamadığından icra emri gönderilemiyor, eski İİK'nın 341. maddesi de kişisel ilişki ara kararlarına aykırılık için yaptırım öngörmüyordu; ceza yargılaması bu nedenle "kısır bir döngüye" giriyordu (§§ 116-117). Mahkeme ihlalin doğrudan İİK'nın 25/a ve 341. maddelerindeki eksik düzenlemeden kaynaklandığını tespit etti; bu hükümler kararın verildiği tarihte 7343 sayılı Kanun'la kaldırılmıştı (§§ 119, 126).
Koruma tedbiri bahanesi. Ali Aşıcı (B. No: 2021/20839, 19.11.2024) kararında babanın aleyhine 6284 sayılı Kanun'a göre uzaklaştırma tedbiri vardı, ancak tedbir kararı kişisel ilişki kurulmasına ilişkin hâlleri açıkça saklı tutuyordu. Anne teslim günlerinde evde bulunmadı; ceza mahkemesi, babanın aleyhine tedbir kararı bulunduğu gerekçesiyle anneyi beraat ettirdi. Anayasa Mahkemesi tedbirdeki istisnanın dikkate alınmadığını, fiilen uygulanacak tedbirlerin alınmadığını belirterek aile hayatına saygı hakkının ihlal edildiğine ve 30.000 TL manevi tazminata karar verdi (§§ 22-31).
Geçiş dönemi. F.Y. (B. No: 2022/46086, 12.3.2025) kararında icra ceza mahkemesi, eski 341. maddenin yürürlükten kaldırıldığı gerekçesiyle kişisel ilişkiyi engellediği ileri sürülen babayı beraat ettirmişti. Anayasa Mahkemesi, 7343 sayılı Kanun'un geçiş hükmüne göre önceki eylemlere ilişkin şikâyetlerin icra mahkemelerince sonuçlandırılacağını, yeni 41/F maddesiyle aynı eylemin cezasının yalnızca üst sınırının indirildiğini, mahkemenin ise engelleme olup olmadığını hiç tartışmadığını belirterek ihlal kararı verdi (§§ 19-22).
Kişisel ilişkide gecikme ve özen yükümlülüğü
Bahadır Üney ve diğerleri [GK] (B. No: 2018/4453, 10.3.2022) kararında baba, 11.3.2011'de açtığı boşanma davasında çocuklarıyla tedbiren kişisel ilişki kurulmasını istemiş ve bu talebini duruşmalarda tekrarlamıştı; karşı tarafın itirazı da yoktu. Mahkeme önce bilirkişi raporunu bekledi, rapor geldikten sonra da tedbir kararı vermedi; tedbiren kişisel ilişki ancak 29.1.2015'te kuruldu (§§ 11-13, 46, 60). Genel Kurul, zaman geçmesinin çocuk ile birlikte yaşamadığı ebeveyn arasındaki ilişkide telafisi mümkün olmayan sonuçlar doğurabileceğini, bu davaların ivedilikle ve tarafların katılımına açık adil bir süreçle yürütülmesi gerektiğini belirtti. Yargı makamları hızlı ve özenli davranmadığı için aile hayatına saygı hakkı ihlal edildi (§§ 53, 57, 62-63).
Velayet kararlarında gerekçe
Anayasa Mahkemesi velayet kararlarında hangi ebeveynin daha uygun olduğuna kendisi karar vermiyor; derece mahkemelerinin izlediği usulü ve gerekçenin yeterliliğini denetliyor. Bu denetimde iki karar öne çıkıyor:
- K.V. (B. No: 2019/28915, 17.11.2022): ilk derece mahkemesi, raporlar arasındaki çelişkiyi gidermek için üç kişilik heyetten üçüncü bir rapor alarak velayeti babaya vermişti. Bölge adliye mahkemesi bu rapora ve tanık beyanlarına neden itibar etmediğini açıklamadan, yalnızca çocuğun yaşına ve annenin şefkatine muhtaç olduğuna değinerek kararı değiştirdi. İhlal kararı verildi (§§ 29-32).
- G.U. (B. No: 2025/40744, 18.6.2026): ilk derece mahkemesi iki ayrı sosyal inceleme raporuna ve çocukların beyanlarına dayanarak velayeti anneye vermişti. Bölge adliye mahkemesi raporlara hiç değinmeden, velayetin değiştirilmesi koşullarının ispatlanamadığı gerekçesiyle davayı reddetti. Mahkeme, istinaf merciinin neden farklı sonuca ulaştığını açıklamamasını özenli bir yargılama yapılmadığı şeklinde değerlendirdi (§§ 24-27).
Mahkemeye göre derece mahkemeleri takdirlerinin gerekçesini, ebeveynin kanun yolunu etkili kullanabileceği ayrıntıda ortaya koymalı ve sonucu bilimsel görüş ve raporlar gibi objektif verilere dayandırmalıdır (K.V., § 29).
Uygulamada dikkat edilecekler
- Tedbir talebini erken ve açık yapın: boşanma davası açılır açılmaz tedbiren kişisel ilişki isteyin; karar çıkmazsa talebi her duruşmada tekrarlayın ve tutanağa geçirin. Gecikme, bireysel başvuruda ihlal nedeni olabilir.
- Müdürlüğe başvurun ve kayıt tutun: kararı rızayla uygulanmayan ebeveyn adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğüne başvurmalı; her teslim girişimi tutanağa bağlanır. Bu tutanaklar disiplin hapsi şikâyetinin ve velayet değişikliği davasının temel delilidir.
- Kırk sekiz saat kuralı: teslim emrinden sonra her görüşmeden en az kırk sekiz saat önce geleceğinizi bildirin; art arda iki veya bir yılda üç kez mazeretsiz gelmemek dosyanın kapanmasına yol açar.
- Süreler kısa: müdürlük işlemlerine bir hafta içinde şikâyet, şikâyet kararına iki hafta içinde itiraz; emre aykırılık için disiplin hapsi şikâyetinde bir aylık süre vardır.
- Koruma tedbiri varsa: 6284 sayılı Kanun'a göre verilen tedbirin kişisel ilişkiyi saklı tutup tutmadığını kontrol edin; teslim işlemleri bu kararlar dikkate alınarak yapılır (m. 41/C-11; bkz. kadına yönelik şiddet ve 6284).
- Bireysel başvuru: kesin karardan sonra otuz gün içinde başvurulabilir (bkz. bireysel başvuru süresi). Boşanma sonrası çocuğun soyadına ilişkin kararlar için soyadı hakkı yazısına bakılabilir.
Çocukla kişisel ilişki ve çocuk teslimi hakkında sık sorulan sorular
Çocuk teslim edilmezse ne yapılır?
2021'den beri çocuk teslimi ve kişisel ilişki kararları icra dairesi yerine Adalet Bakanlığının adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüklerince yerine getirilir. Hak sahibi müdürlüğe başvurur; müdürlük önce diğer ebeveyni arar, sonuç alınamazsa teslim emri tebliğ eder. Çocuk teslimine ilişkin emre uyulmazsa çocuk uzman veya öğretmen eşliğinde, gerekirse kolluk yardımıyla alınarak hak sahibine teslim edilir. Emre aykırı davranan hakkında bir ay içinde aile mahkemesine şikâyette bulunulabilir (5395 sayılı Kanun m. 41/A-41/F).
Çocukla kişisel ilişki kararına uymamanın cezası nedir?
Kişisel ilişki kurulmasına dair teslim emrine aykırı davranan veya emrin yerine getirilmesini engelleyen ebeveyn, bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine üç günden on güne kadar disiplin hapsiyle cezalandırılır. Kişisel ilişki süresi bitince çocuğu belirlenen yere getirmeyen ebeveyn için disiplin hapsi üç aya kadardır. Ayrıca kişisel ilişki düzenlemesine uyulmaması, çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayetin değiştirilmesine yol açabilir (TMK m. 182, 324).
Çocuk teslimi nerede ve kimin eşliğinde yapılır?
Teslim işlemleri müdürlüğün belirlediği teslim mekânlarında yapılır; bu mekânlar valilik ve belediyelerce belirlenir veya oluşturulur. Teslim, müdürlüğün görevlendirdiği psikolog, pedagog, sosyal çalışmacı, çocuk gelişimci veya rehber öğretmen gibi uzmanlarca, uzman bulunmayan yerlerde öğretmen marifetiyle gerçekleştirilir. Taraflardan biri hakkında 6284 sayılı Kanun'a göre koruma tedbiri veya gizlilik kararı varsa teslim bu kararlar dikkate alınarak yapılır.
Kişisel ilişki kararı nasıl değiştirilir veya kaldırılır?
Ebeveynin başkasıyla evlenmesi, başka bir yere taşınması gibi yeni durumlar karşısında hâkim, kendiliğinden veya taraflardan birinin istemiyle gerekli önlemleri alır (TMK m. 183). Kişisel ilişki çocuğun huzurunu tehlikeye sokuyorsa, ebeveyn bu hakkı yükümlülüklerine aykırı kullanıyorsa ya da çocukla ciddi olarak ilgilenmiyorsa kişisel ilişki kurma hakkı reddedilebilir veya kaldırılabilir (TMK m. 324/2). Bu talepler aile mahkemesinde dava yoluyla ileri sürülür.
Çocuğumu göremiyorum, Anayasa Mahkemesine başvurabilir miyim?
Evet. Anayasa Mahkemesi, mahkeme kararlarına rağmen kişisel ilişkinin kurulamamasını, tedbiren kişisel ilişki talebinin yıllarca karara bağlanmamasını ve velayet kararlarının yeterli gerekçe olmadan değiştirilmesini aile hayatına saygı hakkı kapsamında inceliyor ve çok sayıda ihlal kararı verdi. Devlet, kişisel ilişkiyi fiilen sağlayacak uygun ve caydırıcı tedbirleri almakla yükümlüdür. Başvuru, kesin karardan sonra otuz gün içinde yapılır.
Av. Ertuğrul Targal
Targal Avukatlık Bürosunun kurucu avukatıdır. Meslekî ve akademik çalışmalarını ceza hukuku, ceza muhakemesi ve insan hakları hukuku konularında sürdürmektedir.
Başlıca hukukî kaynaklar
- Anayasa m. 20 ve 41; 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 182, 183, 323 ve 324; 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu m. 41/A-41/İ (7343 sayılı Kanunla eklenen); 7343 sayılı Kanun m. 32
- Bahadır Üney ve diğerleri [GK], B. No: 2018/4453, 10.3.2022; M.Ş.N. (2), B. No: 2018/27095, 4.7.2022; Ali Aşıcı, B. No: 2021/20839, 19.11.2024; F.Y., B. No: 2022/46086, 12.3.2025
- K.V., B. No: 2019/28915, 17.11.2022; G.U., B. No: 2025/40744, 18.6.2026