Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersinden Muafiyet: AYM Hüseyin El Kararı ve AİHM

Anayasa ve muafiyet düzenlemesi

Anayasa'nın 24. maddesinin dördüncü fıkrasına göre din ve ahlak eğitim ve öğretimi devletin gözetim ve denetimi altında yapılır; din kültürü ve ahlak öğretimi ilk ve ortaöğretim kurumlarında okutulan zorunlu dersler arasında yer alır; bunun dışındaki din eğitim ve öğretimi ise kişinin kendi isteğine, küçüklerde kanuni temsilcinin talebine bağlıdır. Aynı maddenin üçüncü fıkrası kimsenin dinî inanç ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamayacağını düzenliyor. Millî Eğitim Temel Kanunu'nun 12. maddesi de din kültürü ve ahlak bilgisini zorunlu dersler arasında sayıyor.

Muafiyet konusundaki tek düzenleme Eğitim ve Öğretim Yüksek Kurulunun 9 Temmuz 1990 tarihli kararı. Buna göre azınlık okulları dışındaki okullarda okuyan Türk vatandaşı Hristiyan ve Musevi öğrenciler, bu dinlerden birine mensup olduklarını belgelendirmeleri hâlinde derse girmek zorunda değil (Hüseyin El ve Nazlı Şirin El [GK], § 88). Diğer öğrenciler için kısmi ya da tam bir muafiyet imkânı yok.

AİHM: Zengin ve Mansur Yalçın

AİHM, 1 No.lu Protokol'ün 2. maddesinin ikinci cümlesi uyarınca devletin eğitimde velilerin dinî ve felsefi inançlarına saygı göstermesi gerektiğini kabul ediyor. Dinler hakkında bilgi veren bir eğitim Sözleşme'ye aykırı değil; ama Mahkeme öğrencilerin bir ibadete katılmaya zorlanıp zorlanmadığını ya da bir tür dinî telkine maruz kalıp kalmadığını ve muafiyet düzenlemesini inceliyor (Mansur Yalçın ve Diğerleri/Türkiye, § 64).

Hasan ve Eylem Zengin/Türkiye (9.10.2007) kararında AİHM, muafiyetin yalnızca Hristiyan ve Musevi öğrencilere tanınmasının dersin bu öğrencileri inanç çatışmasıyla karşı karşıya bırakacağını gösterdiğini belirtmişti. Mahkemeye göre ders gerçekten farklı din kültürleri hakkındaysa yalnızca Müslüman çocuklar için zorunlu olmasının bir nedeni yoktu; esas olarak İslam dinini öğretmeyi amaçlıyorsa belirli bir dinin dersiydi ve zorunlu olmamalıydı (Mansur Yalçın kararında aktarıldığı üzere, § 76).

Mansur Yalçın ve Diğerleri kararındaki başvurucular Alevi'ydi; 2005'te Millî Eğitim Bakanlığından ders programının Alevi kültür ve felsefesini de içerecek şekilde yeniden düzenlenmesini istemişler, talebin reddine karşı 1.905 kişiyle birlikte dava açmışlardı (16.9.2014, §§ 5-9). AİHM, 2011-2012'de müfredatta ve ders kitaplarında yapılan önemli değişikliklere rağmen Sünni İslam dışında inancı olan velilerin çocukları için uygun bir seçenek bulunmadığını, çok sınırlı muafiyet usulünün de velileri inançlarını açıklamak zorunda bırakabileceğini belirterek ihlal buldu (§ 77). Mahkeme ihlalin Zengin kararındaki gibi yapısal bir sorundan kaynaklandığını ve gerekli araçların, veliler inançlarını açıklamak zorunda kalmadan, gecikmeden sağlanması gerektiğini vurguladı (§ 84). AİHM kararlarının uygulanma süreci AİHM kararlarının uygulanması yazısında anlatılıyor.

Danıştay'ın değişen içtihadı

Anayasa Mahkemesi Hüseyin El kararında Danıştay'ın bu konudaki içtihadını beş döneme ayırdı (§§ 90-95):

• 2007 sonuna kadar: Danıştay dersin din eğitimi değil din kültürü vermeyi amaçladığını kabul edip davaları reddetti (§ 91).
• 2007 sonu – 2010: Zengin kararına atıfla dersin Anayasa'da öngörülen içerikte olmadığına, mevcut içeriğiyle zorunlu tutulmasının hukuka aykırı olduğuna karar verdi (§ 92).
• 2010 – 2014: 2006 müfredat değişikliğinden sonra dersin çoğulcu ve nesnel biçimde verildiğini kabul ederek muafiyet taleplerinin reddini hukuka uygun buldu (§ 93).
• 2014 sonu: Mansur Yalçın kararına atıfla yeniden dersin içerik olarak din kültürü öğretimi sayılamayacağı sonucuna vardı (§ 94).
• 2017'den itibaren: 2018 öncesi müfredatla din eğitimi yapılmadığını, Anayasa'ya uygun din kültürü öğretimi verildiğini kabul etti (§ 95).

AYM Hüseyin El kararı

Olay. Eskişehir'de oturan başvurucu 1 Ekim 2009'da ilkokul 4. sınıftaki kızının din kültürü ve ahlak bilgisi dersinden muaf tutulmasını istedi; okul 1990 tarihli kurul kararına dayanarak talebi reddetti (§§ 10-11). Başvurucu kendisinin ve kızının nüfus cüzdanındaki din hanesinde yer alan "İslam" ibaresini kaldırttı (§ 12). İdare mahkemesi ret işlemini iptal etti; Danıştay kararı bozdu, ilk derece mahkemesi bozmaya uyarak davayı reddetti ve karar 2014'te kesinleşti (§§ 13-16). Bireysel başvuru 12 Eylül 2014'te yapıldı (§ 17).

İlkeler. Genel Kurul din kültürü öğretimi ile din eğitimi arasındaki ayrımı esas aldı. Zorunlu derste dinler hakkında genel bilgi verilmesi ve kültür kazandırılması amaçlanıyor; belli bir dinin eğitimini veren dersler din eğitimi kapsamında (§§ 163-164). Zorunlu ders, velinin öznel algısı nedeniyle kendiliğinden ihlal oluşturmuyor; çoğunluğun dinine daha fazla yer verilmesi de ders din eğitimine dönüşmedikçe ihlal değil (§ 166). Ders içerik olarak din eğitimi seviyesine ulaşmışsa devlet, çocuğuna bu dersi aldırmak istemeyen veliye herhangi bir gerekçe ya da belge istemeden muafiyet, alternatif ders ya da derse kaydolmama gibi bir seçenek sunmalı (§§ 168-169). Talebin gerekçelendirilmesini veya inanca ilişkin belge istenmesini ise Mahkeme, olağanüstü hâllerde bile dokunulamayan inançları açıklamaya zorlanamama hakkına aykırı buldu (§ 170).

Uygulama. Genel Kurul incelemesini başvurucunun kızına uygulanan 2005, 2006 ve 2010 tarihli programlarla sınırladı (§ 174). Programların baskın biçimde İslam'ın Türkiye'de çoğunluk tarafından benimsenen yorumuna odaklandığını, yalnızca İslam ibadetlerinin öğretildiğini ve müfredatın öğretimin ötesine geçerek eğitim içeriği taşıdığını tespit etti (§ 181). Ders bu nedenle zorunlu din kültürü öğretiminin sınırlarını aşmış, isteğe bağlı olması gereken din eğitimi niteliği kazanmıştı (§ 182). Hristiyan ve Musevi öğrenciler dışında muafiyet ya da alternatif bulunmadığından ihlal vardı (§§ 183-184, 186). Mahkeme bu sonucun okullarda isteğe bağlı İslam din eğitimi derslerinin Anayasa'ya aykırı olduğu anlamına gelmediğini de belirtti (§ 185). Karar yedi karşıoyla verildi.

Giderim. Başvurucunun kızı üniversiteye başladığı için yeniden yargılamada hukuki yarar görülmedi; başvuruculara müştereken 20.000 TL manevi tazminat verildi ve karar Danıştay ile Millî Eğitim Bakanlığına gönderildi (§§ 205-206; hüküm F). Anayasa Mahkemesinin din özgürlüğü alanındaki diğer kararları din ve vicdan özgürlüğü, eğitim hakkına ilişkin kararları eğitim hakkı sayfasında.

Bugünkü müfredat

Talim ve Terbiye Kurulunun 19 Ocak 2018 tarihli kararlarıyla kabul edilen ilkokul, ortaokul ve ortaöğretim programları 2018-2019 öğretim yılından itibaren uygulanıyor. Anayasa Mahkemesi bu programları incelemedi ve kararındaki değerlendirmelerin bu programlar hakkında olmadığını açıkça belirtti (§ 173). Danıştay'ın 2017'den sonraki içtihadı 2018 öncesi müfredat için dersin Anayasa'ya uygun olduğu yönünde; bu içtihada karşı çıkan üyeler ise 2018 programlarına ilişkin karşıoy gerekçeleri yazdı (§§ 95-96). Güncel program hakkında bir muafiyet uyuşmazlığında, programın din kültürü öğretimini aşıp aşmadığının dava aşamasında ayrıca ortaya konması gerekiyor.

Kararlar tablosu

Muafiyet talebinde dikkat edilecekler

Yazılı talep. Muafiyet talebi okul müdürlüğüne yazılı olarak yapılmalı. Anayasa Mahkemesine göre talebin gerekçelendirilmesi ya da inanca ilişkin belge sunulması istenemez (Hüseyin El, § 170); ret yazısında böyle bir gerekçe varsa bu da dava dilekçesinde ileri sürülmeli.

İdari dava. Ret işlemine karşı idare mahkemesinde iptal davası açılabilir; süre kural olarak tebliğden itibaren 60 gün (İYUK m. 7). Davada uygulanan programın din kültürü öğretimini aşıp din eğitimi niteliği taşıdığı somut olarak gösterilmeli; Hüseyin El dosyasında Danıştay, başka bir davada ders kitapları üzerine alınmış bilirkişi raporuna dayanmıştı (§ 14).

Anayasa Mahkemesi ve AİHM. Olağan kanun yolları tükendikten sonra 30 gün içinde Anayasa Mahkemesine başvurulabilir; şikâyet Anayasa'nın 24. maddesinin dördüncü fıkrası ve 1 No.lu Protokol'ün 2. maddesi kapsamında ileri sürülür. Tazminat talebi başvuru formunda yapılmalı; çocuğun öğrenimi bitmiş olsa bile manevi tazminata hükmedilebiliyor (§§ 205-206; AYM'de tazminat talebi). Anayasa Mahkemesi kararından sonra AİHM'e başvuru süresi dört ay.