HAGB İptal Edildi mi? Anayasa Mahkemesinin HAGB Kararları ve Güncel Durum

Üç iptal, iki kanun

HAGB'nin uygulama alanı çok geniş: Anayasa Mahkemesinin aktardığı 2020 adli istatistiklerine göre 1.541.870 mahkûmiyet hükmüne karşılık 443.874 HAGB kararı verilmişti; bu, mahkûmiyetlerin yaklaşık dörtte biri demek (Atilla Yazar ve Diğerleri [GK], § 108).

2022: itiraz yolu

Anayasa Mahkemesi 20 Temmuz 2022 tarihli kararında HAGB kararına karşı itiraz yolunu düzenleyen 231/12'yi Anayasa'nın 40. maddesindeki etkili başvuru hakkına aykırı buldu. Mahkemeye göre itiraz mercileri HAGB itirazlarını dosya üzerinden, yeknesak biçimde ve çoğu kez yalnızca şeklî koşullar yönünden inceleyip tek cümlelik gerekçelerle reddediyordu; kural belirli ve etkili bir denetim yolu öngörmüyordu (E.2021/121, K.2022/88, §§ 27-31). Bu tespit, iki hafta önce verilen Atilla Yazar ve Diğerleri kararının bulgularına dayanıyordu (Atilla Yazar, §§ 154-155). İptal yayımdan dokuz ay sonra yürürlüğe girecekti; karar oybirliğiyle verildi.

2023: kabul şartı ve cezasızlık

1 Haziran 2023 tarihli kararla HAGB'yi düzenleyen 231/5'in ilk cümlesi iptal edildi ve iptalin bir yıl sonra yürürlüğe girmesine karar verildi. 2025 kararındaki özete göre Mahkeme şu sorunları tespit etmişti (E.2024/98, K.2025/149, §§ 53-57):

• HAGB'nin uygulanması sanığın kabulüne bağlıydı; bu kabul, hüküm kurulmadan kanun yolundan önceden feragat anlamına geliyor ve mahkemeye erişim hakkını sınırlıyordu.
• Müsaderenin HAGB kararı verildiğinde hangi aşamada infaz edileceği belirsizdi.
• Kurum, kamu görevlilerinin işkence ve kötü muamele suçlarında cezasızlığa yol açıyor, mağdura etkili bir giderim sağlamıyordu.
• İfade özgürlüğü ve toplantı hakkı başta olmak üzere temel haklara müdahalelerde keyfîliğe karşı güvence içermiyordu.

Kanun koyucu 7499 sayılı Kanunla (RG 12.3.2024) 231. maddenin 5-14. fıkralarını yeniden yazdı. Kabul şartı kaldırıldı, HAGB kararına karşı istinaf yolu getirildi ve müsadere HAGB'nin dışında tutuldu.

2025: işkence ve kötü muamele istisnası

7499 sayılı Kanunla kurulan yeni düzenleme de Anayasa Mahkemesinin önüne geldi; dava 125 milletvekili tarafından açılmış, Muğla 4. Asliye Ceza Mahkemesi de itiraz yoluna başvurmuştu. Mahkeme 10 Temmuz 2025'te yeni düzenlemede HAGB'nin sanığın kabulüne bağlı olmadığını, istinaf yolunun getirildiğini ve kanun yolundan feragat gerektiren bir hükmün kalmadığını tespit etti (§ 58). Ancak kamu görevlisinin görevi sebebiyle işlediği ve Anayasa'nın 17. maddesi anlamında işkence, eziyet ve kötü muamele sayılan suçlar için HAGB'nin uygulanmayacağına dair bir düzenlemenin hâlâ bulunmadığını tespit etti. Bu durum, devletin faillere fiilleriyle orantılı ceza verme ve mağdura uygun giderim sağlama yükümlülüğüyle bağdaşmıyordu (§§ 59-60).

Mahkeme 231/5'in ilk cümlesini, uygulanma imkânı kalmayan 5-14. fıkralarla birlikte iptal etti (§ 171). Kaçak sanık hakkında sorgusu yapılmadan güvenlik tedbirine veya beraate karar verilmesine imkân tanıyan CMK m. 247/3'ü de iptal etti. İptallerin yayımdan dokuz ay sonra yürürlüğe girmesine karar verildi (§ 173); karar oybirliğiyle verildi ve 31 Aralık 2025'te yayımlandı.

7589 sonrası güncel durum

7589 sayılı Kanun, 2025 iptalinin yürürlüğe girmesinden önce 231. maddenin 5-14. fıkralarını yeniden yazdı ve 31 Temmuz 2026'da yürürlüğe girdi. Güncel metnin temel kuralları:

• Sınır ve şartlar: hükmolunan ceza 2 yıl veya daha az hapis ya da adli para cezası olmalı; sanık daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmamalı; mahkeme yeniden suç işlemeyeceği kanaatine varmalı; zarar tamamen giderilmeli veya denetim süresince aylık taksitlerle giderilmeli (m. 231/5, 6, 9).
• Denetim: 5 yıl; bu sürede kasıtlı suçtan yeniden HAGB verilemez, dava zamanaşımı durur (m. 231/8).
• Kanun yolu: HAGB kararına karşı istinaf (m. 231/12).
• Kayıt: HAGB kararları ayrı bir sistemde tutulur ve yalnızca bir soruşturma veya kovuşturmayla bağlantılı olarak savcı, hâkim veya mahkeme kullanabilir (m. 231/13).
• İstisna: işkence ve eziyet suçları ile kamu görevlisinin görevi sebebiyle işlediği, Anayasa m. 17 kapsamında kötü muamele sayılabilecek suçlarda HAGB uygulanmaz (m. 231/14). 7499 metnindeki 14. fıkra yalnızca inkılap kanunlarındaki suçları kapsıyordu; bu ibare yeni metinde yer almıyor.

7589 sayılı Kanun CMK m. 247/3'ü de yeniden düzenledi: kaçak sanık hakkında güvenlik tedbirine karar verilirse sanık veya müdafii yargılamanın yenilenmesini isteyebilir.

Eski HAGB kararları ne olacak?

• Geriye yürümez. Anayasa'nın 153. maddesine göre iptal kararları geriye yürümez. Verilmiş HAGB kararları iptal nedeniyle kendiliğinden ortadan kalkmaz; denetim süresi kendi hükümlerine göre işler.
• 1 Haziran 2024 öncesi kararlar. 7499 sayılı Kanunun geçici 6. maddesine göre bu tarihten önce verilen HAGB kararlarında itiraz yolu ve sanığın kabul şartı eski hükümlere göre uygulanır. Bu kararlarla ilgili hüküm sonradan açıklanırsa veya yeniden kurulursa eski kanun yolu hükümleri geçerlidir.
• Bireysel başvuru. Atilla Yazar ve Diğerleri kararında (5.7.2022) Genel Kurul, HAGB kurumunu oluşturan mevzuatın ifade özgürlüğü başta olmak üzere temel hakların sürekli ihlaline yol açan yapısal sorunlar içerdiğini tespit etti. Başvuruya konu müdahalelerin kanunilik ölçütünü karşılamadığına karar verdi, yeniden yargılama yolunu açtı ve kararı TBMM'ye bildirdi (§§ 173-175). HAGB kararının kamu görevine atanmamada veya disiplin işlemlerinde mahkûmiyet gibi kullanılmasıyla ilgili ihlal kararları masumiyet karinesi sayfasında. Kesin hükmün ardından bireysel başvuru süresi otuz gündür.