Öğrenci Disiplin Cezası: 2547 Sayılı Kanun 54. Madde ve Anayasa Mahkemesi Kararları

Disiplin cezaları ve gerektiren fiiller

7437 sayılı Kanun'la 2023'te yeniden yazılan 54. madde, beş ceza türünü ve her birini gerektiren fiilleri tek tek sayar. Eski düzende bu liste yönetmelikteydi; artık kanundadır.

Cezanın bildiriminden sonra ve zamanaşımı süresi içinde aynı fiil tekrarlanırsa bir derece ağır ceza uygulanır (m. 54/2-a). Yetkili makam fiilin ağırlığını, öğrencinin geçmişini, pişmanlığını ve başarılarını dikkate alarak bir derece alt ceza verebilir (m. 54/9-d). Aynı olay nedeniyle ceza kovuşturması başlamış olması disiplin soruşturmasını geciktirmez; öğrencinin mahkûm olup olmaması da kural olarak disiplin cezasına engel değildir (m. 54/6-ğ).

Zamanaşımı, savunma, itiraz ve dava süreleri

Ceza mahkemece iptal edilirse idare, kararın kendisine ulaştığı tarihten itibaren kalan zamanaşımı süresi içinde, süre dolmuşsa veya üç aydan az kalmışsa en geç üç ay içinde, kararın gereklerine göre yeniden ceza verebilir (m. 54/4-ç). Öğrencinin kurumdan ayrılmış olması soruşturmayı durdurmaz (m. 54/6-d).

Anayasa Mahkemesinin iptal kararları

İlk karar, önündeki çıkarma cezası davasında kuralı uygulayacak bölge idare mahkemesinin itirazıyla; ikincisi 7437 sayılı Kanun'a karşı 135 milletvekilinin açtığı iptal davasıyla verildi:

Bildiri, afiş ve pankart. Mahkeme, yükseköğretim hizmetinin düzenli işlemesi için bu tür eylemlerin ilke olarak izne bağlanabileceğini kabul etti (K.2024/55, § 31). Ancak öğrencilerin bildiri ve afişle dikkat çekmesi, az külfetle geniş kitlelere ulaşmanın önemli bir yoludur; hiçbir şekli veya maddi sınır öngörmeden izin şartı koyup buna disiplin cezası bağlamak ifade özgürlüğünü kategorik olarak sınırlar (§ 32). Doğabilecek zararların daha hafif yöntemlerle önlenmesi mümkündür (§§ 33-35).

İzinsiz toplantı. Anayasa'nın 34. maddesi herkesin önceden izin almadan toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkını güvenceye alır. Kural ise kampüste toplantının nasıl yapılacağını düzenlemek yerine toplantıyı izne bağlamış ve izinsiz toplantıyı uzaklaştırmayla cezalandırmıştı (§§ 59-61). Bir üye karşı oy kullandı.

Örgüte yardım ve masumiyet karinesi. Kanun, örgüt kurmak, yönetmek veya üye olmak nedeniyle çıkarma cezası verilmesini mahkûmiyetin kesinleşmesine bağlıyor. Daha hafif nitelikteki örgüt adına faaliyet veya yardım için ise kesinleşmiş hüküm aranmıyordu (§ 74). Bu durumda bir suçun işlendiği mahkeme hükmüyle değil idari işlemle tespit edilecekti; Mahkeme bunu masumiyet karinesine aykırı buldu (§§ 75-76).

Tedbiren uzaklaştırma. Rektörün soruşturma sırasında otuz güne kadar uzaklaştırma yetkisi, yarıyıl ve çıkarma cezası gerektiren bütün fiillere uygulanabiliyordu. Mahkeme sınavda kopya ve intihal gibi fiillerin kurumun işleyişini ve düzenini bozmadığını; bu fiillerde ve başkasının yerine sınava girmek gibi hâllerde öğrencinin geçici olarak da olsa kurumdan uzak tutulmasının gerekli olmadığını belirtti (§§ 83-86).

Ders düzenini bozmak (m. 54/1-a-2), öğrenme ve öğretme hürriyetini engelleyici veya kurumun huzurunu bozucu eylemler (m. 54/1-b-1) ve işgal (m. 54/1-c-1) hükümleri ise Anayasa'ya uygun bulundu.

Bireysel başvuruda eğitim hakkı ihlali kararları

Eski düzendeki cezalar: kanunilik. 2023 öncesinde öğrencilere verilen cezalar, 2547 sayılı Kanun'un genel hükmüne dayanan Yükseköğretim Kurumları Öğrenci Disiplin Yönetmeliği'ne göre veriliyordu. Kemal Alican Yeğen ve diğerleri (B. No: 2018/10488, 29.3.2023) kararında Anayasa Mahkemesi, uyarmadan çıkarmaya kadar çeşitli cezalar alan öğrencilerin başvurularını birleştirerek inceledi. Fiillerle cezalar arasında bağ kurmayan bir kanunun belirli ve öngörülebilir olmadığı, böyle bir alanda yönetmelikle düzenleme yetkisi verilemeyeceği sonucuna vardı (§§ 16-19). Eğitim hakkının ihlal edildiğine, yeniden yargılama yapılmasına ve manevi tazminata oybirliğiyle karar verdi.

Aynı yaklaşım sonraki kararlarda da sürdü. Çağdaş Güneş (B. No: 2018/24607, 18.10.2023) kararında başvurucu hakkında propaganda suçundan kesinleşmiş bir mahkûmiyet bulunmasına rağmen çıkarma cezası kanunilik yönünden ihlal sayıldı (§§ 10-11). Kampüsteki izinsiz bir gösteriye katıldığı için, ilk kez ceza alacağı gözetilerek uzaklaştırma yerine kınama verilen öğrencinin başvurusunda Melisa Kaya (B. No: 2018/19529, 1.11.2023) kararıyla toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı aynı gerekçeyle ihlal edildi (§ 17). Ahmet Mesut Birol ve diğerleri (B. No: 2022/49101, 25.3.2025) kararı bu çizgiyi tekrarladı (§§ 13-14).

İptal kazanıldı ama zarar giderilmedi. Fehmiye Baskın (B. No: 2014/9074, 10.5.2018) kararında dördüncü sınıf öğrencisinin çıkarma cezası mahkemece iptal edilmiş, ancak başvurucu yaklaşık yedi yıl eğitimden mahrum kalmış ve tazminat talebi idarenin ağır kusuru bulunmadığı gerekçesiyle reddedilmişti. Mahkeme zararın telafi edilmediğini, mağduriyetin sürdüğünü belirterek eğitim hakkının ihlal edildiğine karar verdi ve manevi tazminata hükmetti (§§ 49, 54). Bu karar, iptal davasıyla birlikte tazminat isteminin de ciddiyetle kurulması gerektiğini gösteriyor.

Bu kararların listesi için eğitim hakkı ihlal kararları ve toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı sayfalarına bakılabilir.

Sicil, silinme, burs ve memuriyet

• Dosya: cezalar öğrencinin dosyasına işlenir (m. 54/10-ç). Memurlar için 657 sayılı Kanun'un 133. maddesinde ya da kolluk personeli için 7068 sayılı Kanun'da olduğu gibi belirli süre sonra silinmeyi düzenleyen bir hüküm 54. maddede yoktur. Ceza ancak mahkemece iptal edilirse veya kanunla affedilirse dosyadan çıkar; 2547 sayılı Kanun'un geçici 48. maddesi böyle bir af örneğidir.
• Adli sicil: disiplin cezası adli sicile işlenmez; adli sicile mahkemelerin kesinleşmiş mahkûmiyet hükümleri kaydedilir (5352 sayılı Kanun m. 4).
• Burs ve kredi: verilen ceza öğrenciye burs veya kredi veren kuruluşa da bildirilir (m. 54/10-b). Cezanın iptali hâlinde bu kuruluşlardaki sonuçların da düzeltilmesi istenmelidir.
• Memuriyet: 657 sayılı Kanun'un 48. maddesindeki genel şartlar arasında öğrenci disiplin cezası yoktur. Güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması gereken kadrolarda değerlendirme ayrıca yapılır (bkz. olumsuz güvenlik soruşturması).

Savunma, itiraz ve dava

• Tebligat ve adres: kayıtlı adresiniz değiştiyse üniversiteye bildirin; aksi hâlde eski adrese yapılan tebligat geçerli sayılır ve süreler sizin haberiniz olmadan işlemeye başlar.
• Savunma: isnadın hangi alt bende dayandığını öğrenin; fiilin öğrenilme ve işlenme tarihlerinden bir aylık, üç aylık ve iki yıllık sürelerin geçip geçmediğini hesaplayın. Savunmayı yazılı vermek, sonradan dava dosyasında da kullanılabilecek bir kayıt oluşturur.
• İptal edilen hükümler: ceza bildiri, afiş, izinsiz toplantı, mahkûmiyet olmaksızın örgüte yardım veya rektörün tedbiren uzaklaştırması gibi iptal edilmiş bir hükme dayanıyorsa, Anayasa Mahkemesi kararının yürürlük tarihi ve görülmekte olan davaya etkisi ileri sürülmelidir (bkz. Anayasa Mahkemesi iptal kararı).
• İfade ve toplantı: kampüsteki açıklama, paylaşım veya gösteri nedeniyle verilen cezalarda ifade özgürlüğü ve toplantı hakkı açıkça ileri sürülmelidir; bireysel başvuruda incelenecek olan, iç hukukta dile getirilmiş şikâyetlerdir. Sosyal medya paylaşımları için sosyal medya paylaşımı nedeniyle disiplin cezası yazısına bakılabilir.
• İtiraz ve dava: on beş günlük itiraz yolu isteğe bağlıdır. İtiraz edilse de edilmese de cezanın tebliğinden itibaren altmış günlük dava süresini kaçırmamak en güvenli yoldur (2577 sayılı Kanun m. 7). Eğitimden mahrum kalınan süre için tazminat istemini davada açıkça ve belgeleriyle kurun.
• Bireysel başvuru: eğitim hakkı, ifade özgürlüğü veya toplantı hakkı yönünden kesin karardan sonra otuz gün içinde Anayasa Mahkemesine başvurulabilir (bkz. bireysel başvuru süresi).